W terapii schematów, podejściu zaproponowanym przez Jeffreya Younga, kluczową rolę odgrywają schematy myślenia i działania, kształtujące się już w naszym wczesnym dzieciństwie. Te wzorce wpływają na nasze emocje, relacje z innymi oraz na podejście do życia. Young zidentyfikował 18 różnorodnych schematów, grupując je w pięć obszarów. Dzisiaj skupimy się na kolejnym z nich – obszarze nadmiernej czujności i zahamowania, który obejmuje schematy takie jak negatywizm/pesymizm, zahamowanie emocjonalne, nadmierne wymagania/krytycyzm oraz bezwzględną surowość. Przyjrzyjmy się bliżej temu, jak powstają, jak wpływają na dorosłe życie i jak można sobie z nimi radzić.
Obszar nadmiernej czujności i zahamowania
Obszar ten dotyczy schematów, które manifestują się poprzez skrajną ostrożność, pesymizm i stłumienie emocji. Osoby, które rozwijają te schematy, często postrzegają spontaniczną radość, dziecięce potrzeby i emocje jako niepotrzebne lub nawet niedojrzałe. Za tą postawą stoi niespełniona potrzeba doświadczania spontaniczności i zabawy, która jest kluczowa w rozwoju emocjonalnym każdego człowieka.
Schemat negatywizmu i pesymizmu
Schemat negatywizmu/pesymizmu skłania osobę do skupienia się na negatywnych aspektach życia, przewidywania niekorzystnych wyników oraz generalnego braku wiary w pozytywne rozwiązania. Osoby dotknięte tym schematem mają tendencję do widzenia świata w ciemnych barwach, często spodziewając się najgorszych możliwych scenariuszy. Jest to schemat, który głęboko wpływa na podejście do życia, decyzje i relacje międzyludzkie.
Przyczyny negatywizmu i pesymizmu często mają swoje korzenie w doświadczeniach z dzieciństwa. W wielu przypadkach wynikają one z wychowania w środowisku, gdzie dominowało przekonanie, że świat jest miejscem pełnym zagrożeń i trudności. Dzieci wychowane w takich warunkach uczą się oczekiwać, że każde działanie zakończy się niepowodzeniem, co prowadzi do wewnętrznego przekonania o nieuniknioności porażki i rozczarowania.
W dorosłym życiu, ten schemat manifestuje się poprzez chroniczną nieufność wobec pozytywnych aspektów życia, trudności w czerpaniu radości z codziennych sytuacji oraz tendencję do przeoczenia lub minimalizowania sukcesów. Osoby te mogą również wykazywać nadmierną ostrożność w podejmowaniu decyzji, obawiając się potencjalnych niepowodzeń. Takie podejście może prowadzić do ograniczeń w rozwoju osobistym, zawodowym i w budowaniu zdrowych relacji.
Praca z tym schematem koncentruje się na identyfikacji i kwestionowaniu negatywnych przekonań, które leżą u podstaw tego wzorca. Celem jest nauczenie się rozpoznawania i doceniania pozytywnych aspektów życia, budowanie zdrowszej perspektywy oraz rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem i niepewnością.
Schemat zahamowania emocjonalnego
Schemat zahamowania emocjonalnego charakteryzuje się ograniczeniem w wyrażaniu uczuć, co wynika z wewnętrznego przekonania o nieakceptowalności emocji. Osoby z tym schematem często wydają się spokojne i opanowane, lecz w rzeczywistości mogą doświadczać intensywnych emocji, które nie znajdują ujścia. To zahamowanie nie dotyczy tylko negatywnych emocji, jak smutek czy złość, ale również pozytywnych – radości czy ekscytacji.
Korzenie tego schematu sięgają dzieciństwa, często związane są z doświadczeniem odrzucenia, kiedy wyrażanie uczuć było krytykowane lub ignorowane przez opiekunów. Dziecko, słysząc komunikaty typu „Nie maż się” lub „Nie bądź taki nadwrażliwy”, uczy się, że jego emocje są niepożądane, co prowadzi do ich wewnętrznego tłumienia. Z czasem staje się to automatyczną reakcją na wszelkie sytuacje wywołujące emocje.
W dorosłym życiu, zahamowanie emocjonalne może prowadzić do trudności w nawiązywaniu bliskich relacji, ponieważ emocje są kluczowe w budowaniu więzi i wyrażaniu troski. Osoby te mogą też mieć problem z identyfikacją własnych potrzeb i uczuć, co utrudnia dbanie o siebie i podejmowanie decyzji zgodnych z własnym dobrem.
Praca terapeutyczna nad zahamowaniem emocjonalnym skupia się na stopniowym uczeniu się rozpoznawania, akceptacji i wyrażania emocji. Może to obejmować techniki zwiększające świadomość ciała i emocji, jak medytacja uważności, oraz ćwiczenia na wyrażanie uczuć, np. poprzez pisanie dziennika emocji. Ważne jest, aby osoba ucząca się wyrażać emocje robiła to w bezpiecznym środowisku terapeutycznym, gdzie każde uczucie jest akceptowane i doceniane.
Schemat nadmiernych wymagań i krytycyzmu
Schemat nadmiernych wymagań/krytycyzmu charakteryzuje się ustawianiem dla siebie i innych nieosiągalnie wysokich standardów oraz skłonnością do surowego osądzania własnych działań i osiągnięć. Osoby z tym schematem często dążą do perfekcji w każdej dziedzinie życia, co prowadzi do ciągłego poczucia niezadowolenia i samokrytycyzmu, ponieważ rzadko kiedy są w stanie spełnić własne oczekiwania.
Przyczyny tego schematu znajdują się w dzieciństwie, gdzie oczekiwania rodziców lub opiekunów były wyjątkowo wysokie i często nieadekwatne do możliwości dziecka. W takim środowisku pochwały są rzadkie i zazwyczaj związane z osiągnięciami, a nie samym wysiłkiem. Dziecko uczy się, że wartość osobista jest ściśle powiązana z osiąganiem sukcesów i byciem „najlepszym”.
W późniejszym życiu schemat ten manifestuje się przez ciągłą presję osiągnięć i perfekcjonizm, co może prowadzić do wypalenia zawodowego, problemów w relacjach (gdzie osoba oczekuje od innych tego samego poziomu doskonałości) oraz chronicznego niezadowolenia z życia. Osoby te mogą mieć również trudności z rozpoczynaniem nowych projektów z obawy przed niepowodzeniem lub krytyką.
Podczas terapii pacjenci z tym schematem często uczą się technik uważności, które pomagają zwiększyć samoświadomość i akceptację, oraz wykonują ćwiczenia na rozwijanie współczucia dla siebie, co pozwala na łagodniejsze traktowanie siebie i innych. Ważnym elementem jest również praca nad zmianą wewnętrznych dialogów, z surowego krytycyzmu na bardziej wspierający i akceptujący ton.
Schemat bezwzględnej surowości
Schemat bezwzględnej surowości charakteryzuje się nieustępliwym, surowym stosunkiem do siebie i innych, opartym na rygorystycznych zasadach i oczekiwaniach. Osoby z tym schematem często nakładają na siebie i swoje otoczenie wygórowane wymagania, traktując je jako niezmienne zasady, które muszą być spełnione bez względu na sytuację, bez okoliczności łagodzących. Taka postawa wiąże się z małą elastycznością w myśleniu oraz trudnościami w dostosowaniu się do zmieniających się sytuacji życiowych.
Schemat ten rozwija się zazwyczaj u ludzi, którzy jako dzieci doświadczyli surowego, często karnego wychowania. Rodzice lub opiekunowie mogli stosować rygorystyczne zasady, oczekując absolutnego posłuszeństwa i perfekcji, często bez uwzględnienia indywidualnych potrzeb i możliwości dziecka. W takim środowisku błędy są traktowane jako nieakceptowalne i spotykają się z surowymi reakcjami.
Osoby z tym schematem mogą doświadczać ciągłego napięcia i stresu związanego z dążeniem do nieosiągalnych standardów. Może to prowadzić do problemów w relacjach interpersonalnych, gdzie oczekiwania wobec innych są równie wysokie, co wobec siebie, co często jest źródłem konfliktów i rozczarowań. Takie osoby mogą również mieć trudności z doświadczaniem radości i satysfakcji, ponieważ ciągle dążą do więcej, nie pozwalając sobie na chwilę odpoczynku czy docenienia osiągniętego sukcesu.
W terapii schematów praca nad bezwzględną surowością koncentruje się na rozpoznawaniu i zmianie surowych wewnętrznych dialogów oraz na rozwijaniu większej elastyczności w myśleniu. Terapia może obejmować ćwiczenia na uświadomienie sobie, jakie realne konsekwencje mają błędy i uczenie się, że są one nieodłączną częścią ludzkiego doświadczenia. Ważne jest również budowanie zdolności do wyrażania współczucia wobec siebie i innych, co pomaga zmniejszyć wewnętrzną surowość.
Terapia schematów jako wsparcie w obszarze nadmiernej czujności i zahamowania
Poprzez szczegółową pracę nad rozpoznaniem i przekształceniem schematów takich jak nadmierna czujność i zahamowanie, terapia schematów otwiera drogę do życia pełnego spontaniczności, autentycznych emocji i zdrowych relacji. Dzięki zrozumieniu korzeni tych wzorców oraz ich wpływu na codzienne funkcjonowanie, możliwe staje się stopniowe łagodzenie wewnętrznych ograniczeń, które blokują dostęp do pełni życiowych doświadczeń. Zapraszamy do skorzystania z terapii schematów w Warszawie, w naszym gabinecie zlokalizowanym na Mokotowie. Oferujemy także wsparcie w postaci z terapii schematów online. Tworzymy przestrzeń, w której możesz bezpiecznie pracować nad sobą.
Źródła:
Klosko J., Young J., Program zmiany sposobu życia. Uwalnianie się z pułapek psychologicznych, Zielone Drzewo, 2012.
Klosko J., Young J., Weishaar M., Terapia schematów. Przewodnik praktyka, GPW, 2019
