Schematy myślenia i działania, które kształtują się głównie w wczesnym dzieciństwie, odgrywają ważną rolę w kształtowaniu naszej emocjonalności i podejścia do relacji z innymi ludźmi. Jeffrey Young, pionier terapii schematów, zidentyfikował 18 takich wzorców, klasyfikując je w pięciu różnych obszarach. Dzisiaj skupimy się na obszarze nakierowania na innych, który obejmuje schematy podporządkowania, samopoświęcenia, poszukiwania akceptacji i uznania. Jakie są ich źródła, jak wpływają one na dorosłe życie osób, które ich doświadczają i jakie strategie można zastosować, aby skutecznie nad nimi pracować? Zapraszamy do eksploracji tego tematu, by lepiej zrozumieć mechanizmy leżące u podstaw tych wzorców i możliwości ich przekształcenia.
Obszar nakierowania na innych
Schematy nakierowania na innych rozwijają się, gdy wczesne doświadczenia życiowe nie zapewniają dziecku wystarczającej przestrzeni do wyrażania własnych potrzeb, pragnień i uczuć. Dzieje się tak np. gdy opiekunowie wymagają od dziecka nadmiernej troski o innych kosztem jego własnych potrzeb, albo gdy ich miłość jest warunkowa. W takich warunkach mogą wykształcić się u młodego człowieka wzory zachowania, które skupiają się na podporządkowywaniu się, samopoświęceniu, a także poszukiwaniu u innych aprobaty i uznania. Osoby, u których są aktywne te schematy, często spełniają oczekiwania innych kosztem własnego dobra i autonomii.
Schemat podporządkowania się
Schemat podporządkowania się wyraża się przez głęboko zakorzenione przekonanie, że osoba musi poddawać się woli innych, a jej własne potrzeby, emocje nie mają przy tym znaczenia. Formy, jakie przyjmuje ten schemat, mogą być różnorodne – od nadmiernego dążenia do zadowolenia innych, przez unikanie konfliktów, po trudności w wyrażaniu własnych opinii.
Źródłem schematu podporządkowania są zwykle wczesne interakcje z opiekunami, którzy zmuszali dziecko do pożądanych zachowań przez szantaż emocjonalny lub przemoc, karali je obrażaniem się i odcinaniem kontaktu, nie akceptowali jego złości, narzucali swoja wolę i poglądy bez możliwości wyrażenia przez dziecko odmiennego zdania.
Osoby, u których rozwinął się ten schemat, w dorosłym życiu mogą być nadmierne ugodowe, co często prowadzi do poczucia krzywdy, bycia wykorzystywanym. Czasami ich strategią jest również unikanie sytuacji, w których musiałyby wyrazić odmienne zdanie lub poczuć się przez kogoś kontrolowane. Niektórzy odczuwają silny bunt w obliczu sytuacji, kiedy ktoś wyraża wobec nich jakieś oczekiwania i reagują otwartą złością, bierną agresją, albo postawą defensywną. Obok złości, częstą emocją u takich osób jest również lęk o to, że gdy nie poddadzą się czyjejś woli, zostaną odrzuceni lub skrzywdzeni.
Terapia schematu podporządkowania polega m.in. na rozwijaniu umiejętności wyrażania własnych potrzeb i granic w zdrowy sposób. Często wykorzystuje się także techniki budowania samoświadomości, aby pomóc osobie zrozumieć, dlaczego czuje się zobowiązana do nadmiernego podporządkowania się innym, i jakie są tego konsekwencje dla jej własnego samopoczucia i relacji interpersonalnych.
Schemat samopoświęcenia
U osób ze schematem samopoświęcenia widoczne jest głęboko zakorzenione przekonanie, że zaspokajanie potrzeb innych jest zawsze ważniejsze niż ich własnych. To skłania ich do ciągłego pomagania i opiekowania się innymi, często kosztem własnego zdrowia, szczęścia i zadowolenia. Jednak inaczej niż w przypadku poprzedniego schematu, mają poczucie, że robią to dobrowolnie.
Źródłem tego schematu są często sytuacje, w których od dziecka oczekiwano nadmiernej odpowiedzialności za dobrostan rodzeństwa, rodziców lub innych słabszych, chorych lub potrzebujących członków rodziny. Skupianie się na własnych potrzebach było w różny sposób karane. Na podstawie takich doświadczeń dziecko może wnioskować, że jedynym sposobem na uzyskanie miłości i akceptacji jest poświęcanie własnych potrzeb na rzecz zaspokajania potrzeb innych.
W dorosłym życiu osoby ze schematem samopoświęcenia mogą realizować ścieżki zawodowe związane z pomaganiem innym (np. zostają pracownikami socjalnymi, wolontariuszami), rozwiązywać problemy bliskich i brać na siebie ich konsekwencje (np. spłacać kredyty, szukać terapii), albo wręcz przeciwnie – unikać sytuacji, w których mogliby być zmuszeni do dawania innym, ale i proszenia o pomoc. Objawy tego schematu często obejmują chroniczne przemęczenie, zaniedbywanie własnych potrzeb zdrowotnych i osobistych, trudności w odmawianiu i ustawianiu granic, a także poczucie winy lub niepokoju podczas skupiania się na sobie..
Leczenie schematu samopoświęcenia koncentruje się na budowaniu zdrowej równowagi między dbaniem o siebie a pomocą innym. Terapia może pomóc w rozpoznawaniu i honorowaniu własnych potrzeb, ucząc jednocześnie, jak asertywnie wyrażać granice i odmawiać, gdy jest to konieczne.
Schemat poszukiwania akceptacji i uznania
Ten schemat odzwierciedla głębokie przekonanie, że wartość osobista jest ściśle związana z uzyskaniem akceptacji, aprobaty i uznania od innych. Osoby z tym schematem mogą być nadmiernie skoncentrowane na zdobywaniu pochwał i potwierdzenia swojej wartości przez innych, często kosztem autentyczności i samorealizacji.
Ten schemat rozwinąć się może w wyniku wczesnych doświadczeń z dzieciństwa, w których akceptacja i miłość były uzależnione od spełniania oczekiwań i standardów narzucanych przez opiekunów lub inne ważne osoby. Dzieci, które doświadczały warunkowej akceptacji – uzależnionej od osiągnięć, zachowania czy spełniania konkretnych ról – mogą w dorosłości usilnie dążyć do zaspokojenia tych samych potrzeb poprzez zewnętrzne potwierdzenie.
W zależności od tego, czy osoba z tym schematem bardziej poszukuje akceptacji, czy uznania, mogą rozwinąć się u niej różne zachowania. Osoby, które uznają za ważną wartość bycie lubianym i akceptowanym, mogą doświadczać lęku społecznego i nadmiernej wrażliwości na krytykę, często są przeczulone na symptomy odrzucenia przez innych. Osoby, dla których ważny jest podziw i wyrazy uznania, mogą dążyć do bycia najlepszymi w każdej dziedzinie, przesadnie koncentrować się na swoim wizerunku, starać się zaimponować innym swoim statusem, przechwalać się i domagać pochwał, a jednocześnie mieć trudności w utrzymaniu stabilnej samooceny niezależnej od opinii innych.
Leczenie schematu poszukiwania akceptacji i uznania skupia się na rozwijaniu wewnętrznego źródła samooceny. Terapia może pomagać w identyfikowaniu i kwestionowaniu przekonań o potrzebie zewnętrznej akceptacji, a także promować autentyczność jako klucz do prawdziwego zadowolenia i spełnienia.
Terapia schematów jako wsparcie w obszarze nakierowania na innych
Poprzez głęboką pracę nad zrozumieniem źródeł tych wzorców i ich wpływu na życie dorosłe, terapia schematów oferuje możliwość budowania lepszych relacji, większej autonomii oraz zdrowego poczucia własnej wartości. Jeśli doświadczasz trudności w tych obszarach i szukasz skutecznego wsparcia, zachęcamy do skorzystania z terapii schematów w Warszawie, w naszym gabinecie na Mokotowie. Oferujemy także psychoterapię schematów online. Indywidualnie dostosowujemy metody pracy, tak by pomóc Ci osiągnąć trwałą zmianę i lepsze samopoczucie. Zapraszamy do kontaktu.
Źródła:
Klosko J., Young J., Program zmiany sposobu życia. Uwalnianie się z pułapek psychologicznych, Zielone Drzewo, 2012.
Klosko J., Young J., Weishaar M., Terapia schematów. Przewodnik praktyka, GPW, 2019
