Zacznijmy od omówienia schematu.
Schemat jest to utrwalony sposób działania oparty na ocenie poznawczej i wdrukowanym sposobie interpretowania sytuacji. Bazuje na modelowaniu przez ważne osoby w dzieciństwie i uczenie się określonych reguł funkcjonowania w danej grupie społecznej. Dzięki obserwacji i analizie zachowań uczymy się czego oczekuje od nas świat, żebyśmy byli zaakceptowani i przynależeli do społeczeństwa.
Potrzeba przynależenia do grupy jest wrodzonym mechanizmem. U naszych przodków, bycie odrzuconym było zagrażające, ponieważ w samotności niemożliwe było zapewnienie sobie bezpieczeństwa. Jedzenie było zapewniane przez wspólne polowanie i zbieractwo. Także ochrona przed temperaturami i drapieżnikami była możliwa jedynie w grupie.
Schematy są więc pewnymi wskazówkami, z których korzystamy automatycznie, w zależności od tego, w jakiej sytuacji się znajdujemy.
Czym jest terapia schematów?
Schema Therapy, czyli terapia schematów (TS), została opracowana przez Jeffreya Younga, który w celu stworzenia skutecznej metody leczenia, czerpał z różnych podejść terapeutycznych. Główny nurt, z którego wywodzi się terapia schematów to nurt poznawczo-behawioralny. Mówi się, że terapia schematów należy do trzeciej fali terapii poznawczo-behawioralnej.
Podobieństwo z pewnością polega na podstawowej strukturze: poznawcza – myśli, interpretacje; emocjonalna – to co czujemy i reakcje – zachowanie w odniesieniu do myśli i emocji. Terapia schematów rozwija to założenie, zagłębiając się w doświadczenia z dzieciństwa, które będą odpowiadały za wytworzenie konkretnych przekonań. W oparciu o te przekonania, pojawia się interpretacja konkretnej sytuacji i zachowanie, często automatyczne.
Podstawą terapii schematów jest zrozumienie z pacjentem jego przeżyć i przeanalizowanie jaki wpływ mają na teraźniejsze życie pacjenta. W kolejnym etapie terapia skupia się na zmianie zachowań pacjenta na takie, które nie będą powodowały negatywnych konsekwencji.
Przykład aktywnego schematu:
„Amandę wychowywała samotna matka, która często zostawiała córkę samą w domu. Dziewczynka zawsze była przestraszona. Dorosła Amanda ma skłonność do przywierania do partnera w związku i wciąż potrzebuje zapewnień o przywiązaniu z jego strony. Dlatego prędzej czy później wszyscy mężczyźni odchodzą i kobieta znów zostaje sama.”
Obszary terapii schematów
Terapia schematów składa się z pięciu obszarów, czyli kategorii schematów: rozłączenie i odrzucenie, osłabiona autonomia i brak dokonań, uszkodzone granice, nakierowanie na innych, nadmierna czujność i zahamowanie.
Obszar rozłączenia i odrzucenia odnosi się do przywiązania i relacji interpersonalnych:
-
opuszczenie/niestabilność więzi: wieczne wyczekiwanie na opuszczenie przez ważne osoby, przekonanie o niemożliwości utrzymania bliskiej relacji
-
nieufność/skrzywdzenie: notoryczne wyszukiwanie podstępów i przekonanie, że będzie się skrzywdzonym
-
deprywacja emocjonalna: silne przekonanie, że inni nie zaspokajają podstawowych potrzeb
-
wadliwość/wstyd: nieustające poczucie bycia gorszym, innym. Wyczekiwanie, że ludzie dowiedzą się o tym i odrzucą. Silny współtowarzyszący wstyd.
-
izolacja społeczna/wyobcowanie: wrażenie bycia odizolowanym od społeczeństwa i braku dopasowania
Obszar osłabionej autonomii i braku dokonań dotyczy obszaru Ja i własnej motywacji do działania:
-
zależność/niekompetencja: poleganie na innych w zakresie wszystkich obowiązków i funkcjonowania. Brak pewności siebie do podejmowania jakichkolwiek decyzji
-
podatność na zranienie i zachorowanie: wyczekiwanie na zagrożenie, które może nadejść w każdej chwili. Przekonanie o niemożliwości uniknięcia katastrofy
-
uwikłanie emocjonalne/nie w pełni rozwinięte Ja: pewnego rodzaju zlanie się z inną osobą, którą traktujemy jako opiekuna, co uniemożliwia rozwój własnej osobowości
-
porażka: ciągłe przekonanie, że jest się od kogoś gorszym, niezależnie od ilości włożonej pracy i osiągnięć. Poczucie nieuniknięcia porażki
Obszar uszkodzonych granic odnosi się do impulsywności i trudności w tolerancji frustracji:
-
roszczeniowość/wielkościowość: skupienie wokół siebie i przekonanie o byciu lepszym od innych, w wyniku czego można nie spełniać norm społecznych. Skupienie wokół władzy z jednoczesnym brakiem empatii
-
niedostateczna samokontrola i samodyscyplina: brak tolerancji na frustrację i szybkie porzucanie aktywności, które nie przynoszą natychmiastowych osiągnięć
Obszar nakierowania na innych obraca się wokół naszego skupienia na innych, którzy mogą nas obdarować aprobatą i miłością warunkową:
-
podporządkowanie się: często spotykane pod postacią poświęcania się dla innych. Przekonanie, że przeżycia innych są ważniejsze niż własne, przy jednoczesnym rezygnowaniu z siebie dla innych. Może powodować nagromadzenie się złości i zachowania bierno-agresywne
-
samopoświęcenie: przekonanie o byciu silniejszym i w konsekwencji zobowiązanych do opieki nad innymi. Zaspokajanie własnych potrzeb wiąże się z poczuciem winy
-
poszukiwanie akceptacji i uznania: silny przymus działań, które mają przynieść docenienie i uznanie, kosztem własnych potrzeb
Obszar nadmiernej czujności i zahamowania dotyczy kierowania się sztywnymi zasadami, z pominięciem swoich potrzeb i dążenie do perfekcji:
-
negatywizm/pesymizm: przekonanie, że nic się nie ułoży. Skupienie wokół negatywów, skłonność do narzekania i trudność w podejmowaniu decyzji
-
zahamowanie emocjonalne: przekonanie, że pokazywanie emocji innym może spowodować tylko negatywne konsekwencje. Silna kontrola ekspresji, skupienie na racjonalności
-
nadmierne wymagania/nadmierny krytycyzm: kierowanie się wyłącznie zasadami, dążenie do perfekcji i „najlepszej wersji siebie”. Wraz z wymaganiami idzie krytyka, która wpływa na nastrój
-
bezwzględna surowość: czarno białe podejście do moralności, bycie albo złym albo dobrym. Osoby złe, powinny dostawać surowe kary. Brak tolerancji i akceptacji
Jak radzimy sobie ze schematami?
W terapii schematów opisane są dokładnie mechanizmy, w które wchodzimy w odpowiedzi na uaktywnienie się danego schematu. Young opisuje trzy style/strategie radzenia sobie ze schematem:
-
poddanie się/potwierdzenie schematu – uleganie schematowi w postaci odtwarzaniu dokładnie tych samych zachowań, które doprowadziły do powstania schematu
-
unikanie – uciekanie od odczuwanych emocji i zapobieganie ich wystąpieniu poprzez chronienie się przed określonymi sytuacjami, co uniemożliwia weryfikację schematu
-
kompensacja: działanie dokładnie przeciwne do schematu, natomiast bez dopuszczenia do siebie emocji ze schematu, co uniemożliwia weryfikację schematu
Czym są tryby?
Young uwzględnia podział na poszczególne stany emocjonalne, pojawiające się przy aktywacji określonego schematu. Tryby w terapii schmatów to:
-
Tryby wrażliwego dziecka i złoszczącego się dziecka: odnoszą się do uczucia czystej złości, buntu na coś, na co nie mamy wpływu, smutku, żalu. Pojawiają się wtedy, gdy nasze podstawowe potrzeby nie są zaspokajane. Te tryby odnoszą się do nas z przeszłości i momentów, gdy odczuwaliśmy podobne emocje.
-
Nieadaptacyjne tryby rodzicielskie: zawierają w sobie głos wymagający i głos krytykujący. Najczęściej będą to głosy naszych rodziców, natomiast może być to głos innej ważnej osoby z dzieciństwa, która od nas wymagała lub nas krytykowała. Tryby rodzicielskie kierują swoje uwagi do trybów dziecięcych.
-
Tryby radzenia sobie: opiera się o style radzenia sobie: poddanie się, unikanie, kompensacja. To w tym trybie znajdą się uzależnienia, przechwalanie się, wycofanie, agresja.
-
Tryb zdrowego dorosłego: czyli my z tu i teraz w momentach spokoju, gdy nie jesteśmy pod wpływem stanu emocjonalnego. Ten tryb pomaga nam organizować życie, rozwiązywać problemy, dbać o relacje z innymi i też to on kieruje nas na psychoterapię.
-
Tryb szczęśliwego dziecka: jesteśmy w tym trybie, gdy czujemy radość, szczęście. Będą to momenty zabawy, wygłupiania się.
Terapia schematów – dla kogo?
Young opracował ten proces leczenia dla osób z zaburzeniami osobowości, ponieważ u tych osób doszło do ukształtowania się nieadaptacyjnych schematów, trybów i sposobów radzenia sobie. Czas trwania psychoterapii zajmuje minimum 2 lata.
Terapia schematów skierowana jest również dla innych, którzy odnajduję siebie w przedstawionych mechanizmach nieradzenia sobie. Z pewnością problemy w postaci niskiej samooceny, braku asertywności, powracających lęków, impulsywności, poczucia wyobcowania są również przepracowywane za pomocą terapii schematów.
Źródła:
Roediger, E., Stevens, B.: Emocjonalne pułapki w związkach. Jak przełamać negatywne wzorce zachowań? GWP: 2019.
Jacob, G., Van Genderen, H., Seebauer, L.: Emocjonalne pułapki przeszłości. Jak przełamać negatywne wzorce zachowań? GWP: 2018.
Young, J., Klosko, J., Weishaar, M.: Terapia schematów. Przewodnik praktyka. GWP: 2019.
