Złożony zespół stresu pourazowego (C-PTSD) to stan, który wykracza poza powszechnie znany zakres zaburzeń stresu pourazowego (PTSD). PTSD jest często kojarzony z żołnierzami, którzy zmierzyli się z bezpośrednim zagrożeniem życia i śmiercią na polu walki. Bardziej złożona forma tego zaburzenia dotyka osób narażonych na długotrwałe traumy, często mające miejsce w pierwszych latach życia. Obecnie termin complex PTSD – złożony zespół stresu pourazowego – jest szeroko znany w środowisku medycznym i doczekał się oficjalnego rejestru w klasyfikacji ICD-11 pod numerem 6B41. W tym artykule przyjrzymy się bliżej C-PTSD, jego objawom, przyczynom oraz metodom terapii. Rozpoznanie i odpowiednie leczenie C-PTSD może znacząco poprawić jakość życia osób dotkniętych tym stanem, umożliwiając im powrót do zdrowia i pełniejsze funkcjonowanie w społeczeństwie.
Complex PTSD – podstawy diagnostyczne, opis
Opracowana na początku lat 90. jednostka diagnostyczna complex PTSD (c-PTSD) opisuje osoby, które w życiu doświadczyły wielu traum. Najważniejszym czynnikiem jest czas trwania i intensywność krzywdy. Istotnym jest uświadomienie sobie, że zaniedbanie emocjonalne trwające od początku świadomości może spowodować takie same konsekwencje dla rozwoju człowieka jak krótkotrwała przemoc.
Podczas naszego rozwoju kształtuje się nasz umysł, a wraz z nim postrzeganie siebie, świata i innych. Jeżeli od naszych opiekunów dostajemy negatywny przekaz, to na tej podstawie tworzymy własne wyobrażenia, które przekładają się na naszą osobowość.
Complex PTSD jest połączeniem objawów charakterystycznych dla PTSD i zaburzeń osobowości. Cierpienie psychiczne powodują zarówno zaburzone sposoby radzenia sobie, jak i wysoka intensywność przeżywanych emocji, które często trudno jest pacjentowi wyciszyć.
Kryteria diagnostyczne CPTSD obejmują objawy typowe dla PTSD, takie jak nawracające wspomnienia traumatycznych wydarzeń, unikanie sytuacji przypominających traumę, nadmierna czujność oraz 3 nowe kryteria, takie jak trudności w regulacji emocji, samoorganizacji, a także brak poczucia bezpieczeństwa w relacjach interpersonalnych.
Complex PTSD – objawy
Konsekwencją traumatycznych doświadczeń jest szereg zaburzeń. Występujące u osób ze złożonym zespołem stresu pourazowego objawy obejmują m.in.:
- powracanie przykrych wspomnień w intruzywny sposób. Efektem tych wspomnień jest często rozmyślanie i przeżywanie przez pacjenta przeszłości, czemu towarzyszą emocje i negatywne myśli. W efekcie powtarzających się epizodów ruminacji (rodzaj obsesyjnych myśli) pacjentom często towarzyszą stany depresyjne, a dodatkowo często są błędnie diagnozowani w kierunku depresji lub nerwicy;
- unikanie, które może dotyczyć miejsc, emocji, relacji, wyzwań, myśli, które interpretowane są jako trudne lub zagrażające. Unikanie powoduje chwilowe uczucie ulgi, ponieważ obniżany jest poziom lęku, natomiast w dłuższej perspektywie wzmacnia poczucie niekompetencji, strachu i bezradności;
- nadmierna czujność, czyli wzmożona aktywność układu nerwowego, wyczulenie na wszelkie bodźce mówiące o potencjalnym zagrożeniu i konieczności natychmiastowej reakcji. Pacjentom trudno jest się skupić, utrzymać dłuższą uwagę, szybko się dekoncentrują i łatwo wpadają w rozdrażnienie. W wielu przypadkach wyciszenie się jest utrudnione, stąd częste jest współwystępowanie uzależnień w połączeniu z c-PTSD.
- rozregulowanie w zakresie przetwarzania emocji – znaczne trudności z identyfikacją, wyrażaniem i regulacją emocji. Skutkuje to częstym przeżywaniem intensywnych, nieproporcjonalnych reakcji emocjonalnych na z pozoru błahe sytuacje. Może to prowadzić do impulsywnych zachowań, problemów w relacjach interpersonalnych oraz uczucia wewnętrznego chaosu. Często osoby te doświadczają również długotrwałych stanów emocjonalnych, takich jak chroniczna złość, smutek czy poczucie pustki, które mogą być mylnie interpretowane jako objawy depresji.
- rozregulowanie w zakresie samoorganizacji – ten aspekt dotyczy trudności w utrzymaniu stabilności w różnych obszarach życia, w tym w zarządzaniu codziennymi zadaniami, planowaniu przyszłości czy podejmowaniu decyzji. Osoby z C-PTSD mogą wykazywać brak konsekwencji w działaniach, problemy z koncentracją i pamięcią, co negatywnie wpływa na ich zdolność do pracy, nauki i utrzymania porządku w życiu osobistym. Trudności te są często powiązane z poczuciem przytłoczenia przez codzienne obowiązki oraz lękiem przed porażką, co może prowadzić do unikania zadań i decyzji.
- brak bezpieczeństwa w relacjach – przekonanie, że świat jest miejscem niebezpiecznym, a inni ludzie nie są godni zaufania, co skutkuje trudnościami w budowaniu i utrzymywaniu zdrowych relacji. Pacjenci mogą mieć problem z określeniem granic, wyrażaniem potrzeb i oczekiwań, co często prowadzi do powielania toksycznych wzorców relacyjnych. Lęk przed bliskością, nadmierna kontrola lub z kolei zbytnia podatność na manipulacje to tylko niektóre z wyzwań, z jakimi muszą się mierzyć.
Wszystko to przekłada się na niepowodzenia w budowaniu zdrowych relacji w życiu osobistym i zawodowym.
Wielu pacjentów odtwarza (powiela) traumatyczne schematy, gdyż sami nie potrafią zauważyć i zidentyfikować pojawiających się zagrożeń i sygnałów ostrzegawczych, które wskazują, że np. kolejny rozpoczynany związek ma symptomy do bycia tak samo toksycznym jak poprzedni lub nowe relacje w miejscu pracy idą w kierunku nawracającego mobbingu.
Jak powstaje complex PTSD?
Każdy człowiek jest w pewnym sensie tworem indywidualnym, dlatego należy zaznaczyć, że nie u każdego, kto doświadczy traumy lub krzywd we wczesnym dzieciństwie, wykształcą się zaburzenia psychiczne lub też inne określone medycznie rozpoznanie. Nasza indywidualność powoduje to, że każdy odbiera i przetwarza swoje doświadczenia (zarówno dobre, jak i złe) charakterystycznie dla siebie samego.
Complex PTSD jest zaburzeniem powstałym w wyniku długotrwałej ekspozycji na czynnik traumatyzujący, nazywanym traumą przez małe „t”. W tym przypadku czas odgrywa znaczącą rolę, ponieważ pomimo mniejszej intensywności bodźca jego powtarzalność sprawia, że pacjent jest w ciągłym i nieprzerwanym napięciu.
Zaniedbanie emocjonalne jest obrazującym to przykładem – pacjent nie doświadcza fizycznej przemocy, natomiast jego potrzeby nie są zauważane. To prowadzi do wytworzenia przekonania, które następnie determinuje zachowania w reakcji na innych.
Wielu pacjentów z diagnozą cPTSD przeżyło wiele traum od najmłodszych lat życia. Często doświadczali nadużyć ze strony rodziców, opiekunów, otoczenia w postaci przemocy fizycznej, seksualnej lub emocjonalnej, co często jest wzmacniane przez brak ochrony od dorosłych, którzy byli świadkami takich sytuacji albo zostali o tym poinformowani. Nierzadko historia tych pacjentów jest bogata w odrzucenie i wykorzystanie przez całe środowiska.
Complex PTSD – leczenie. Terapia osób ze złożonym zespołem stresu pourazowego
Jak pokazują badania, niestety mimo ewidentnych potrzeb, pacjenci z complex PTSD rzadko sami z siebie sięgają po pomoc w gabinetach psychoterapii. Często trafiają do terapeuty dopiero wtedy, gdy ich własne wypracowane mechanizmy radzenia sobie nie pomagają lub za sprawą interwencji rodziny, znajomych lub skierowania przez inne instytucje.
Terapia osób z rozpoznaniem złożonego PTSD powinna zawierać protokoły do pracy z traumą, czyli te przeznaczone do pracy z PTSD. Konieczne jest, aby terapeuta posiadał wiedzę i doświadczenie z pacjentami po traumach złożonych. Odpowiednią osobą w takiej sytuacji jest psychotraumatolog. Zdarza się, że w szczególnych przypadkach psychoterapia łączona jest z farmakoterapią.
Pierwszym etapem jest stworzenie przestrzeni do budowania poczucia bezpieczeństwa z jednoczesnym nawiązywaniem i pogłębianiem relacji. Przetwarzanie traumatycznych wspomnień powinno się odbywać dopiero po uzyskaniu stabilizacji psychicznej pacjenta.
Ze względu na wyjątkowość tego zaburzenia, terapia osób z cPTSD jest zazwyczaj procesem długotrwałym.
Complex PTSD – książki, które warto przeczytać:
- van der Kolk B.: Strach ucieleśniony. Mózg, umysł i ciało w terapii traumy. Czarna Owca 2018.
- Doliński D., Strelau J.: Psychologia Akademicka Tom 1. GWP 2014.
- Doliński D., Strelau J.: Psychologia Akademicka Tom 2. GWP 2014.
- Popiel A., Pragłowska E.: Psychoterapia poznawczo-behawioralna. Teoria i praktyka. Wydawnictwo Naukowe PWN 2022.
- Fisher J.: Terapia osób, które przetrwały traumy złożone. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2019.
