Zmiany w życiu są nie do uniknięcia, niestety niektóre z nich są tak trudne, że nie jesteśmy w stanie sobie poradzić z nimi samodzielnie. Silne stresory mogą wpłynąć na naszą psychikę w sposób, którego nie da się przewidzieć. Czasami ich skutkiem są zaburzenia adaptacyjne. To psychiczne schorzenie często bywa mylone ze stanami depresyjnymi lub lękowymi, jednak ma nieco inną specyfikę. Warto dowiedzieć się więcej o rozpoznawaniu, objawach i leczeniu zaburzeń adaptacyjnych.
Czym są zaburzenia adaptacyjne?
Trudne, silnie stresujące wydarzenia, takie jak utrata bliskiej osoby, rozstanie, zmiana miejsca zamieszkania czy utrata pracy, mają bezpośredni wpływ na naszą psychikę. W obliczu takich sytuacji nasze samopoczucie i zdrowie psychiczne mogą zostać zachwiane. Reakcje na te wydarzenia są indywidualne i zależą od wielu czynników. Niektórzy ludzie mają naturalną zdolność do radzenia sobie z trudnościami, dzięki czemu szybko wracają do równowagi po stresujących zdarzeniach. Może to być efekt wsparcia społecznego czy wcześniejszych doświadczeń, które nauczyły ich, jak radzić sobie w trudnych sytuacjach. Inni natomiast mogą mieć trudności z przystosowaniem się do nowych okoliczności, co prowadzi do długotrwałego dyskomfortu psychicznego.
Właśnie w tym kontekście pojawia się pojęcie zaburzeń adaptacyjnych. Są to reakcje na trudne wydarzenia, które przekraczają typowe reakcje stresowe i utrudniają codzienne funkcjonowanie.
Zaburzenia adaptacyjne mogą objawiać się lękiem, smutkiem, uczuciem przygnębienia czy problemami z koncentracją. Do ich wystąpienia dochodzi wtedy, gdy mechanizmy radzenia sobie z trudnościami okazują się niewystarczające w obliczu aktualnych wyzwań. Ważne jest, aby rozpoznać te objawy i szukać wsparcia, zanim staną się one przewlekłe.
Objawy zaburzeń adaptacyjnych – na co zwrócić uwagę?
Objawy zaburzeń adaptacyjnych mogą być różnorodne i obejmują zarówno reakcje emocjonalne, jak i behawioralne. Według ICD-10 (Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób) ich początek następuje w ciągu miesiąca od momentu narażenia na silny stres lub znaczącą, nieprzyjemną zmianę. W efekcie często pojawiają się:
- brak motywacji do działania, niechęć do podejmowania aktywności;
- objawy przypominające wypalenie zawodowe, trudności w funkcjonowaniu w pracy lub szkole;
- cierpienie psychiczne: dominujące uczucia smutku, lęku, bezradności oraz trudności z koncentracją;
- problemy ze snem, zarówno z zaśnięciem, jak i wybudzaniem się w nocy;
- izolowanie się od innych, wycofanie z kontaktów;
- nadmierna drażliwość;
- objawy fizyczne: roztrzęsienie, brak apetytu, przewlekłe zmęczenie.
Sygnałem, że potrzebujemy pomocy, może być także poczucie, że sami nie poradzimy sobie z obecną sytuacją i brak poprawy samopoczucia mimo upływu czasu. Nie warto bagatelizować tych objawów. Jeśli zauważysz, że trudności w adaptacji do nowej sytuacji utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie, rozważ wsparcie psychoterapeuty. Pamiętaj, że prośba o wsparcie nie jest oznaką słabości, ale świadomości własnych potrzeb i dbałości o swoje zdrowie psychiczne.
Przyczyny zaburzeń adaptacyjnych – kiedy może do nich dojść, jakie są czynniki ryzyka?
Jak rozpoznać zaburzenia adaptacyjne, skoro ich objawy są podobne do tych, które występują w zaburzeniach depresyjnych lub PTSD? Kryterium pomocnym w ich odróżnieniu od siebie są przyczyny.
W przypadku depresji lub zaburzeń lękowych objawy nie są ściśle związane z konkretnymi wydarzeniami, poza tym u osób z zaburzeniami nastroju często dochodzi do nawrotów. Objawy PTSD rozwijają się w wyniku wydarzeń takich jak katastrofy, wypadki, wojny, gwałt, czy doświadczenie przemocy. Powodem zaburzeń adaptacyjnych są zaś zwykłe wydarzenia życiowe. Mogą to być m.in:
- utrata pracy, awans na wymagające stanowisko, przejście na emeryturę,
- rozwód, rozstanie, śmierć bliskiej osoby, utrata znaczących relacji,
- zmaganie się z problemami finansowymi,
- ciężka choroba, przewlekłe problemy zdrowotne, obniżenie sprawności,
- przeprowadzka do nowego miejsca,
- pojawienie się nowego członka rodziny.
Nie każda osoba reaguje na takie wydarzenia w ten sam sposób. Istnieją pewne czynniki ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń adaptacyjnych. Osoby z wcześniejszymi skłonnościami do depresji lub z historią zaburzeń lękowych mogą być bardziej narażone na rozwój tych zaburzeń. Ponadto, problemy adaptacyjne występują częściej w sytuacji, gdy stresujące wydarzenia trwają długo, powtarzają się, lub gdy występuje kilka trudnych doświadczeń w tym samym czasie (np. utrata pracy i problemy w związku). Czynnikiem ryzyka może być też brak wsparcia społecznego, trudne warunki ekonomiczne, czy obciążenia genetyczne. Ważne jest, aby być świadomym tych czynników i szukać wsparcia, gdy pojawią się pierwsze objawy.
Zaburzenia adaptacyjne u dzieci i młodzieży
Zaburzenia adaptacyjne występują u osób w każdym wieku. W przypadku dzieci i młodzieży manifestują się w nieco inny sposób niż u osób dorosłych. Młodsze osoby mogą mieć trudności z wyrażeniem swoich uczuć słowami, dlatego ich reakcje często są bardziej behawioralne. Dzieci mogą stać się bardziej drażliwe, agresywne lub wycofane, mają napady płaczu. Mogą pojawiać się problemy w szkole, takie jak spadek osiągnięć, konflikty z rówieśnikami czy wagarowanie. Występują również objawy somatyczne, takie jak bóle brzucha czy moczenie nocne. U nastolatków zaburzenia adaptacyjne potrafią objawiać się także ryzykownym zachowaniem, takim jak nadużywanie substancji czy samookaleczanie.
Rodzice i opiekunowie powinni być świadomi tych objawów i szukać wsparcia dla swoich dzieci, gdy zauważą, że mają trudności z przystosowaniem się do nowych okoliczności. Jest to ważne zwłaszcza po stresujących wydarzeniach takich jak rozwód rodziców, przeprowadzka i zmiana szkoły czy śmierć bliskiej osoby.
Leczenie zaburzeń adaptacyjnych – co robić, kiedy objawy utrzymują się dłużej?
Leczenie zaburzeń adaptacyjnych wymaga indywidualnego podejścia dostosowanego do potrzeb pacjenta. Jednym z najbardziej skutecznych sposobów terapii jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT). CBT koncentruje się na identyfikacji i korygowaniu negatywnych wzorców myślowych, które mogą przyczyniać się do objawów zaburzeń adaptacyjnych. Poprzez różne techniki i ćwiczenia, pacjenci uczą się rozpoznawania i kwestionowania swoich myśli, co pomaga poradzić sobie ze stresującymi sytuacjami i reakcjami na nie. Oprócz CBT, pomocne może być krótkotrwałe leczenie farmakologiczne, choć najskuteczniejsze jest, gdy łączy się je z interwencją psychoterapeutyczną. Ważne jest, aby osoby doświadczające zaburzeń adaptacyjnych szukały pomocy u specjalistów, którzy pomogą im zapobiec rozwojowi zaburzeń adaptacyjnych i ich przekształceniu się w poważniejsze zaburzenia psychiczne.
Jeśli czujesz, że potrzebujesz wsparcia w radzeniu sobie z wyzwaniami życiowymi, nasz gabinet jest dla Ciebie otwarty. Skontaktuj się z nami i pozwól sobie na odkrycie narzędzi i strategii, które pomogą Ci wrócić na właściwą drogę. Czasami wystarczy kilka spotkań, by poczuć się lepiej. Wiele osób przechodzi przez podobne trudności i z sukcesem wraca do pełni zdrowia psychicznego.
Źródła:
- Casey P., Dorwick CH., Wilkinson G., Adjustment Disorders. Fault line in the psychiatric glossary, „British Journal of Psychiatry” 2001, nr 179.
- Heitzman J., Zaburzenia po stresie traumatycznym – praktyka kliniczna i opiniowanie, „Psychiatria po Dyplomie” 2010, t. 7, nr 5.
- Ostafińska-Molik B., Postrzeganie siebie i własnego zachowania w kontekście zaburzeń adaptacyjnych młodzieży, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2014.
- Rutkowski K., Diagnostyka porównawcza zaburzeń pourazowych, „Psychiatria Polska” 2005, t. 39, nr 1.
