Każdy z nas pragnie poczucia wolności, niezależności oraz osiągnięć, które są odzwierciedleniem naszych aspiracji i umiejętności. Niestety, dla wielu osób te naturalne dążenia są przyćmione przez pewnego rodzaju skrypty zachowań, które zostały wykształcone w wczesnym dzieciństwie. W nurcie psychoterapii zapoczątkowanym przez Jeffreya Younga opisano cztery takie schematy, znane pod wspólną nazwą: osłabiona autonomia i brak dokonań. Choć powstają one jako sposoby radzenia sobie w trudnych sytuacjach, w dorosłym życiu mogą prowadzić do ograniczeń, frustracji i niezrealizowanych marzeń.
W tym artykule, zagłębimy się w każdy z nich, by lepiej zrozumieć, jak kształtują one myślenie, emocje i zachowania. Przyjrzymy się przyczynom ich powstania, skutkom, jakie niosą, oraz omówimy skuteczne strategie terapeutyczne, które mogą pomóc w przełamywaniu barier stawianych przez te schematy.
Schemat porażki
Schemat porażki odzwierciedla przekonanie o nieuchronności niepowodzenia w ważnych dla siebie obszarach życia, bez względu na wkładane wysiłki. Osoby zmagające się z tym schematem często przewidują, że nie osiągną sukcesu, co może prowadzić do unikania wyzwań, braku inicjatywy lub autosabotażu.
Początki schematu porażki często sięgają wczesnego dzieciństwa, gdzie krytyczne lub nadopiekuńcze postawy rodziców mogły zasiać ziarno niepewności i przekonania o braku własnej wartości. Rodzice mogli bezustannie krytykować, porównywać dziecko z innymi, lub wręcz przeciwnie – chronić przed każdym ryzykiem i trudnością, co zaburzało rozwój zdrowej samooceny i niezależności.
W dorosłości schemat porażki objawia się często jako brak wiary w siebie, unikanie ryzyka i wyzwań oraz tendencja do samokrytycyzmu. Osoby te mogą odczuwać lęk przed sukcesem, ponieważ wydaje się on być czymś obcym i nieosiągalnym. To prowadzi do cyklu samospełniających się przepowiedni, gdzie strach przed niepowodzeniem i brak prób podejmowania nowych wyzwań utrwalają przekonanie o własnej niewystarczalności.
Praca terapeutyczna nad schematem porażki skupia się na rozpoznawaniu i wyzwalaniu się od tych głęboko zakorzenionych przekonań. Przez świadome zauważanie, jak te wczesne doświadczenia wpływają na obecne myśli, emocje i zachowania, osoba może zacząć kwestionować i modyfikować swoje negatywne przekonania o sobie. Terapeuci mogą również wykorzystywać techniki behawioralne, takie jak ekspozycja i zadania eksperymentalne, które zachęcają do stopniowego angażowania się w sytuacje wywołujące lęk, by przełamać cykl unikania i budować pozytywne doświadczenia sukcesu.
Schemat uwikłania emocjonalnego/nie w pełni rozwiniętego ja
Ten schemat jest jednym z bardziej skomplikowanych: charakteryzuje się nadmierną emocjonalną zależnością od innych, często kosztem własnej indywidualności i autonomii. Osoby zmagające się z tym schematem mają tendencję do ulegania emocjom i potrzebom innych, tracąc przy tym z oczu własne granice i tożsamość.
Początki tego schematu często sięgają wczesnego dzieciństwa, gdzie bliskie relacje, zwłaszcza z rodzicami, były zdominowane przez silną emocjonalną współzależność. W takich rodzinach granice między „ja” a „innymi” są często rozmyte; potrzeby rodziców lub innych członków rodziny są stawiane ponad potrzeby dziecka. W rezultacie, dziecko nie rozwija silnego poczucia własnej tożsamości i autonomii, a zamiast tego uczy się, że wartość ma tylko wtedy, gdy spełnia oczekiwania i potrzeby innych.
W dorosłym życiu schemat uwikłania emocjonalnego objawia się trudnościami w ustanawianiu i utrzymaniu zdrowych granic w relacjach. Osoby te mogą mieć problemy z podjęciem decyzji niezależnie od opinii innych, wyrażaniem własnych potrzeb i pragnień, czy angażować się w relacje, które są oparte głównie na zaspokajaniu potrzeb partnera. Takie zachowania mogą prowadzić do frustracji, poczucia pustki i problemów z samorealizacją.
Praca terapeutyczna nad schematem uwikłania emocjonalnego skupia się na budowaniu zdrowego poczucia „ja”, ustanawianiu granic i rozwoju autonomii. Terapia może obejmować prace nad rozpoznawaniem i wyrażaniem własnych potrzeb, emocji i pragnień. Istotne jest też rozpoznanie i docenienie wartości własnej osoby niezależnie od spełniania oczekiwań innych. Praca nad wzmocnieniem samooceny i samodzielności jest fundamentem do budowania bardziej satysfakcjonujących i zdrowych relacji.
Schemat zależności/niekompetencji
Osoby zmagające się z tym schematem często odczuwają głębokie przekonanie, że są niezdolne do samodzielnego życia i potrzebują ciągłego wsparcia ze strony innych, aby poradzić sobie z codziennymi wyzwaniami.
Ten schemat rozwija się zwykle w środowisku, gdzie opiekunowie byli nadmiernie chroniący, nie pozwalali dziecku na zdobywanie doświadczenia i uczestnictwo w ryzykownych, lecz rozwojowych aktywnościach. W wyniku tego, dziecko nie ma możliwości nauczyć się samodzielności i rozwija przekonanie, że bez pomocy innych nie jest w stanie efektywnie funkcjonować.
W życiu dorosłym schemat ten manifestuje się jako trudności w podejmowaniu decyzji, nadmierna zależność od opinii i pomocy innych, a także lęk przed samodzielnym działaniem. Osoby te mogą unikać wyzwań, które wymagają samodzielności, co dodatkowo utrwala ich przekonanie o własnej niekompetencji. W relacjach międzyludzkich, schemat zależności może prowadzić do tworzenia związków, w których osoba jest nadmiernie zależna od partnera, co z kolei może prowadzić do niezdrowych wzorców w relacji.
Praca terapeutyczna nad tym schematem skupia się na rozwijaniu poczucia własnej skuteczności i samodzielności. Ważnym elementem jest budowanie umiejętności praktycznych i decyzyjnych, które pozwolą osobie na coraz większą samodzielność w różnych aspektach życia, a także rozwijanie zdolności do radzenia sobie z niepewnością i ryzykiem.
Schemat podatności na zranienie lub zachorowanie
Schemat podatności na zranienie lub zachorowanie charakteryzuje się przekonaniem o ciągłym zagrożeniu ze strony chorób, nieszczęść lub innych katastrofalnych zdarzeń. Osoby, które żyją z tym schematem, odczuwają ciągły lęk i niepokój związany z potencjalnymi zagrożeniami dla ich zdrowia lub bezpieczeństwa, zarówno własnego, jak i bliskich.
Ten schemat rozwija się zazwyczaj w wyniku doświadczeń z dzieciństwa, gdzie rodzice lub opiekunowie byli nadmiernie zaniepokojeni zagrożeniami zdrowotnymi lub bezpieczeństwem, często w sposób nieproporcjonalny do rzeczywistego ryzyka. Takie środowisko wychowawcze może prowadzić do internalizacji lęku i niepewności jako stałego elementu własnej tożsamości. Dziecko wychowujące się w takich warunkach może zacząć wierzyć, że świat jest miejscem pełnym niebezpieczeństw i że jest szczególnie podatne na różnego rodzaju zranienia lub schorzenia.
Osoby dorosłe po takich doświadczeniach mogą stać się nadmiernie ostrożne, unikając aktywności, które postrzegają jako ryzykowne, nawet jeśli obiektywnie rzecz biorąc, ryzyko jest minimalne. Może to prowadzić do ograniczenia życia społecznego, zawodowego i osobistego, a także do stałego napięcia i niepokoju. Ponadto, mogą być bardzo skupione na swoim zdrowiu, co czasami prowadzi wręcz do hipochondrii.
Praca terapeutyczna nad tym schematem koncentruje się na zmniejszeniu lęku i nauczeniu zdrowych sposobów radzenia sobie z obawami. Terapia może obejmować techniki, które pomagają w identyfikacji i kwestionowaniu nierealistycznych przekonań o zagrożeniach. Ważnym elementem jest także nauka rozpoznawania i rozróżniania między realnymi a wyobrażonymi zagrożeniami. Jedną ze strategii jest stopniowe eksponowanie się na sytuacje wywołujące lęk, aby przetestować i zmodyfikować przekonania związane z zagrożeniami.
Podsumowanie
Terapia schematów stanowi niezwykle skuteczną metodę pracy nad głęboko zakorzenionymi wzorcami emocjonalnymi i behawioralnymi, które mogą ograniczać nasze życie. Praca nad tymi schematami w bezpiecznym, terapeutycznym środowisku może prowadzić do głębokich zmian, umożliwiając bardziej satysfakcjonujące życie, pełne autonomii i większego poczucia kontroli.
Jeśli rozpoznajesz w sobie któreś z tych wzorców, zachęcamy do skorzystania z profesjonalnej pomocy. Oferujemy specjalistyczną terapię schematów w Warszawie lub w formie spotkań online, która pozwala na budowania zdrowszych sposobów myślenia i działania. Nie pozwól, aby przeszłość nadal definiowała Twoją teraźniejszość i przyszłość.
Źródła:
Klosko J., Young J., Program zmiany sposobu życia. Uwalnianie się z pułapek psychologicznych, Zielone Drzewo, 2012.
Klosko J., Young J., Weishaar M., Terapia schematów. Przewodnik praktyka, GPW, 2019
