Tryby w terapii schematów: jak wczesne doświadczenia wpływają na dzisiejsze reakcje

Tryby w terapii schematów otwierają nowe perspektywy na zrozumienie naszych emocji i reakcji. Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo wczesne doświadczenia wpływają na nasze obecne zachowania i myśli. Terapia schematu, integrująca różnorodne metody psychoterapeutyczne, dostarcza cennego narzędzia do dogłębnej introspekcji. Tryby schematów to wewnętrzne stany i wzorce zachowań, które kształtują sposób, w jaki interpretujemy zdarzenia, odpowiadamy na stres i budujemy relacje. 

W tym artykule będziemy eksplorować, jak te tryby działają i jak mogą wpływać na Twoje codzienne doświadczenia. Przedstawimy praktyczne wskazówki i refleksje, które pomogą Ci lepiej zrozumieć siebie i swoje reakcje, a także sposoby, w jakie możesz pracować nad rozwojem zdrowszych wzorców myślenia i zachowania. 

Terapia schematów: tryby jako sposoby radzenia sobie z trudnościami

Według terapii schematów tryby są jak wewnętrzne postaci, które reprezentują różne aspekty naszej osobowości w reakcji na trudności. Każdy tryb to unikalny zestaw uczuć, myśli i zachowań, który aktywuje się w odpowiedzi na specyficzne sytuacje, emocjonalne wydarzenia. Jest on powiązany ze schematem, w jakim funkcjonujemy w danym momencie. Nie możemy zobaczyć schematu, ale możemy dostrzec tryb, 

Istnieją 4 główne kategorie trybów: 

• tryby dziecięce, 
• nieadaptacyjne tryby rodzicielskie, 
• nieadaptacyjne tryby radzenia sobie, 
• zdrowe tryby (szczęśliwe dziecko, zdrowy dorosły).

Na przykład, tryb „zranionego dziecka” może pojawić się, gdy czujemy się odrzuceni czy samotni, powracając do emocji z dzieciństwa. Z kolei „wymagający rodzic” to wewnętrzny głos pełen krytyki i surowości, który często kształtuje się na podstawie naszych doświadczeń z rodzicami lub opiekunami. Natomiast „zdrowy dorosły” reprezentuje bardziej dojrzałe, zrównoważone podejście do życia, umożliwiając nam radzenie sobie z trudnościami w sposób konstruktywny. 

Te tryby wpływają na sposób, w jaki podejmujemy decyzje, reagujemy na wyzwania i budujemy relacje z innymi. Zrozumienie i praca nad trybami w terapii schematów pozwala nam lepiej zarządzać naszymi emocjami i zachowaniami, prowadząc do zdrowszych i bardziej satysfakcjonujących interakcji z otoczeniem.

Tryby dziecięce  – zrozumieć swoje wewnętrzne dziecko

 

Tryby dziecięce w terapii schematów pełnią rolę kluczowego elementu, który odsłania nasze najgłębsze emocjonalne reakcje i potrzeby ukształtowane w dzieciństwie. Te tryby, będące odzwierciedleniem naszego „wewnętrznego dziecka”, mogą znacząco wpływać na nasze dorosłe życie. Wyzwalają je sytuacje, które w jakiś sposób przypominają doświadczenia, które przeżywaliśmy w dzieciństwie. 

Nieadaptacyjne tryby dziecięce w terapii schematów obejmują:

• Wrażliwe Dziecko – charakteryzuje się złym samopoczuciem, lękiem, smutkiem, bezradnością i podatnością na zranienie.
• Samotne Dziecko – pacjent odczuwa emocjonalną pustkę, samotność, brak akceptacji i miłości.
• Porzucone i Maltretowane Dziecko – wiąże się z doświadczaniem bólu, strachu z powodu opuszczenia/maltretowania, uczuciem bycia  bezwartościowym, zdezorientowanym, potrzebującym opieki. Podkategorią tego trybu jest Upokorzone i Gorsze Dziecko – dominujące emocje to upokorzenie, poczucie bycia gorszym od innych, zawstydzenie.
• Zależne Dziecko – pacjent czuje się nieporadny, przytłoczony, poszukuje wsparcia i opieki, osoby, która mogłaby wziąć za niego odpowiedzialność, podjąć za niego decyzje. 
• Złoszczące się Dziecko – osoba w tym trybie intensywnie wyraża gniew i frustrację z powodu niespełnionych potrzeb. Podtypem jest Uparte Dziecko, które upiera się przy swojej pozycji, nie wyrażając otwarcie złości.
• Rozwścieczone Dziecko – osoba pod wpływem tego trybu traci kontrolę, zachowuje się agresywnie wobec innych, jest obraźliwa, atakująca, niszczy rzeczy. 
• Impulsywne Dziecko – działa pod wpływem chwilowych pragnień, ignorując konsekwencje, granice i uczucia innych ludzi.
• Niezdyscyplinowane Dziecko – ma niską tolerancję na frustrację i nudę, unika rutynowych zadań, nie potrafi ich dokończyć, łatwo się poddaje.

Rozpoznawanie tych trybów u siebie wymaga introspekcji i uważności. Zauważenie momentów, w których czujemy się jak małe, bezradne dzieci, może być wskazówką, że aktywizuje się tryb dziecięcy. Na przykład, sytuacje konfliktowe w pracy mogą wywoływać uczucie zranienia lub gniewu, które są charakterystyczne dla „Wrażliwego” lub „Złoszczącego się Dziecka”. Zrozumienie tych emocji pozwala na głębokie przetworzenie doświadczeń z przeszłości i rozwijanie zdrowszych sposobów radzenia sobie w dorosłym życiu. Praca nad trybami dziecięcymi w terapii schematów oferuje możliwość uzdrowienia wewnętrznych ran i budowania bardziej spełniających relacji z otoczeniem.

 

Tryby dziecięce  – zrozumieć swoje wewnętrzne dziecko

Tryby dziecięce w terapii schematów pełnią rolę kluczowego elementu, który odsłania nasze najgłębsze emocjonalne reakcje i potrzeby ukształtowane w dzieciństwie. Te tryby, będące odzwierciedleniem naszego „wewnętrznego dziecka”, mogą znacząco wpływać na nasze dorosłe życie. Wyzwalają je sytuacje, które w jakiś sposób przypominają doświadczenia, które przeżywaliśmy w dzieciństwie.

• Karzący Rodzic – w tym trybie pacjent krytykuje, karze, ogranicza samego siebie lub kieruje te postawy na innych. Jest wobec siebie niewybaczający, niecierpliwy, agresywny. Wstydzi się swoich błędów i czuje, że musi być za nie ukarany. ten tryb odzwierciedla sposób, w jaki rodzic/opiekun mówił do pacjenta, by go ukarać.  
• Wymagający Rodzic – osoba w tym trybie nakłada na siebie i innych presję, duże oczekiwania i odpowiedzialność. Czuje, że musi spełniać surowe normy, że jest niewystarczająco dobra i ciągle musi starać się bardziej, aż do perfekcji. Mimo wszystko nie jest zadowolona z efektów.

W terapii schematów tryby rodzicielskie opisywane są jako te, które generują uczucia krytyki, wstydu, czy nieadekwatności. Ich rozpoznanie polega na identyfikacji wewnętrznych głosów, które wpływają na nasze decyzje i samopoczucie. Aby zmienić je na bardziej pozytywne narracje wewnętrzne, potrzebna jest przede wszystkim świadomość ich obecności i praca nad zastąpieniem ich wspierającymi, afirmującymi przekonaniami. To jeden z celów w psychoterapii schematów.

Nieadaptacyjne tryby radzenia sobie – zrozumienie destruktywnych wzorców

Nieadaptacyjne tryby radzenia sobie to mechanizmy, które ludzie rozwijają, aby poradzić sobie z trudnymi emocjami i sytuacjami, ale które często prowadzą do negatywnych konsekwencji. Są podzielone na trzy główne grupy:

1. Poddanie się schematowi – akceptowanie negatywnych przekonań o sobie, co pogłębia uczucie bezradności. Obejmuje tryby takie jak:

• Uległy Poddany: pacjent podporządkowuje się oczekiwaniom innych by uniknąć odrzucenia lub konfliktu, tłumi własne potrzeby, toleruje wykorzystywanie; 
• Ofiara: mimo odczuwania silnego cierpienia, pacjent nie podejmuje działań, które mogłyby mu pomóc. Zachowuje się jak ofiara, użala się i skarży na swój los. 

2. Unikanie schematu – unikanie sytuacji lub emocji, które aktywizują schematy. Obejmuje takie tryby jak:   

• Odłączony Obrońca: charakteryzuje się unikaniem silnych emocji i wycofaniem społecznym. Pacjent może odczuwać pustkę i przyjmować cyniczne postawy, aby trzymać innych na dystans.
• Odłączony Samoukoiciel/Autostymulator: szuka rozpraszaczy od negatywnych emocji, np. poprzez sen, używki, nadmierne zaangażowanie w pracę lub inne aktywności.
• Złoszczący się Obrońca: ukrywa prawdziwe uczucia za złością i rozdrażnieniem, używając gniewu jako środka ochrony przed zranieniem.
• Unikający Obrońca: unika sytuacji lub bodźców, które mogą wywołać ból lub nieprzyjemne emocje, zarówno w relacjach, jak i w zadaniach.

3. Nadkompensacja, czyli walka ze schematem – zachowania przesadne lub agresywne, mające na celu przeciwstawienie się negatywnym przekonaniom. W ramach nadkompensacji uruchamiają się następujące tryby: 

• Nadkompensator: zajmuje się przesadnym kompensowaniem, np. przez pracoholizm, aby zrekompensować negatywne przekonania o sobie.
• Samouwielbiacz: wierzy w swoją wyższość nad innymi, popisuje się swoimi zasobami i umniejsza innych.
• Tryb Znęcania się / Zastraszania i Ataku: chroni się poprzez kontrolowanie innych, wykorzystując agresję i zastraszanie.
• Perfekcjonistyczny/Obsesyjny Nadmierny Kontroler: próbuje uniknąć zagrożenia przez perfekcyjne wykonywanie zadań i powtarzanie czynności.
• Paranoidalny Nadmierny Kontroler: jest podejrzliwy, skupiając się na kontroli innych, obawiając się złośliwych intencji.
• Strofujący Nadmierny Kontroler: kontroluje innych poprzez krytykę i dyrektywne polecenia.
• Oszust i Manipulator: używa manipulacji i kłamstw do osiągnięcia swoich celów.
• Drapieżnik: agresywnie eliminuje zagrożenia, rywali w bezwzględny sposób.
• Poszukiwacz Uwagi: stara się zwrócić na siebie uwagę ekstrawaganckim zachowaniem.

Każdy z wymienionych trybów jest wyrazem próby ochrony siebie przed bólem emocjonalnym. Jednakże, w długoterminowej perspektywie, te strategie często przynoszą więcej szkody niż korzyści, prowadząc do dysfunkcyjnych relacji i ograniczeń osobistych. Ich rozpoznanie i zrozumienie ich źródła jest pierwszym krokiem ku ich przekształceniu i rozwijaniu zdrowszych sposobów radzenia sobie z wyzwaniami życia.

Zdrowe tryby – klucz do zrównoważonego życia

Oprócz wymienionych powyżej trybów o negatywnych konsekwencjach, możemy przyjmować również zdrowe tryby radzenia sobie, takie jak: 

• Zdrowy Dorosły: skupia się na zaspokajaniu własnych potrzeb w sposób zrównoważony. Pacjent pod wpływem tego trybu radzi sobie z trudnościami życiowymi, zachowując empatię i asertywność, powstrzymując inne, nieadaptacyjne style radzenia sobie.
• Szczęśliwe Dziecko: reprezentuje pozytywne emocje takie jak radość, ciekawość, zaspokojenie. Umożliwia czerpanie przyjemności z życia, beztroską zabawę i budowanie zdrowych relacji.

Terapia schematów pomaga w identyfikowaniu i korzystaniu z tych trybów radzenia sobie. Poprzez psychoterapię, pacjenci leczą traumę relacyjną, uczą się lepiej zrozumieć i zarządzać swoimi emocjami, co prowadzi do bardziej satysfakcjonującego życia. Również nasz gabinet oferuje wsparcie w tej transformacji. Zapraszamy do skorzystania z naszej oferty i rozpoczęcia podróży ku bardziej satysfakcjonującemu życiu.

 

Źródła: 

Young J., Klosko J., Weishaar M.,  Terapia schematów, GWP, 2014

Arntz, A., Jacob, G., Terapia schematów w praktyce: praca z trybami schematów. GPW, 2021