„Zawsze przyciągam toksycznych ludzi”. „Nieważne, jak się staram, i tak czuję się niewystarczający”. „Za każdym razem, gdy wszystko zaczyna się układać, coś muszę zepsuć”. Brzmi znajomo? To nie przypadek. Powtarzające się schematy myślenia i zachowania mogą latami kierować naszym życiem, nawet jeśli świadomie chcemy coś zmienić. Terapia schematów pomaga zrozumieć, skąd biorą się te mechanizmy i jak je przełamać. Jest szczególnie skuteczna w pracy z osobami, które od lat zmagają się z trudnościami emocjonalnymi, powtarzającymi się problemami w relacjach czy niską samooceną. W tym artykule przyjrzymy się, w jakich sytuacjach sprawdza się terapia schematów i dla kogo może być dobrym rozwiązaniem.
Kiedy terapia schematów sprawdza się najlepiej?
Terapia schematów została opracowana z myślą o osobach, które doświadczają głęboko zakorzenionych trudności emocjonalnych i powtarzających się wzorców myślenia. Najlepiej sprawdza się w pracy z pacjentami, którzy pomimo wielu prób zmian, wciąż mierzą się z tymi samymi problemami. Dotyczy to szczególnie osób z zaburzeniami osobowości, przewlekłym poczuciem pustki czy powtarzającymi się trudnościami w relacjach.
Zaburzenia osobowości – skuteczność u pacjentów z borderline i nie tylko
Terapia schematów jest jedną z najlepiej przebadanych metod w leczeniu zaburzenia osobowości borderline (BPD). Badania wskazują, że może być skuteczniejsza niż klasyczna terapia poznawczo-behawioralna (CBT) czy dialektyczno-behawioralna (DBT) w redukowaniu impulsywności, niestabilności emocjonalnej i lęku przed odrzuceniem. Na przykład badanie opublikowane w 2022 roku w czasopiśmie „Clinical Psychology & Psychotherapy” wykazało znaczną skuteczność terapii schematów u pacjentów z BPD i współwystępującym uzależnieniem od alkoholu. Po zakończeniu terapii 68% uczestników przestało spełniać kryteria diagnostyczne BPD, a liczba dni spożywania alkoholu wyraźnie się zmniejszyła.
Skuteczność terapii schematów potwierdzono również w pracy z osobami o cechach osobowości unikowej, narcystycznej i zależnej. W badaniach przeprowadzonych na takich pacjentach zauważono znaczącą poprawę w zakresie regulacji emocji i relacji interpersonalnych (Bamelisi in.., 2014).
Przewlekłe trudności emocjonalne – gdy nic nie pomaga
Czasem ludzie latami zmagają się z uczuciem pustki, lękiem czy depresją. Próbują różnych terapii, uczą się technik radzenia sobie ze stresem, ale coś wciąż ich blokuje. W takich przypadkach terapia schematów może być przełomem. Nie skupia się jedynie na aktualnych problemach, lecz dociera do ich źródła – schematów, które ukształtowały się we wczesnych latach życia i wciąż kierują decyzjami, emocjami oraz relacjami.
Wielu pacjentów z przewlekłym obniżonym nastrojem nie zdaje sobie sprawy, że ich trudności nie wynikają wyłącznie z bieżących okoliczności, ale z głęboko zakorzenionych przekonań o sobie i świecie. Schematy takie jak deprywacja emocjonalna („Nikt nigdy nie będzie mnie naprawdę wspierał”) czy porażka („Cokolwiek zrobię, to i tak się nie uda”) mogą prowadzić do autosabotażu i ciągłego poczucia utknięcia. Terapia schematów pozwala nie tylko dostrzec te wzorce, ale też aktywnie je zmieniać. Badania pokazują, że u pacjentów z depresją, u których inne podejścia zawiodły, terapia schematów przynosi znaczącą poprawę, zwiększając skuteczność terapii nawet u osób, które wcześniej miały trudności z trwałą zmianą (Jacob & Arntz, 2013).
Problemy w relacjach – powtarzające się wzorce, które rujnują związki
„Dlaczego zawsze przyciągam niewłaściwych ludzi?” – to pytanie zadaje sobie wiele osób, które doświadczają trudności w relacjach. Czasem schematy popychają do nieświadomego wybierania partnerów, którzy wzmacniają bolesne przekonania: „Nie zasługuję na miłość” lub „Bliskość oznacza zagrożenie”. W innych przypadkach schematy prowadzą do unikania zaangażowania – osoby, które dorastały w emocjonalnie chłodnym środowisku, mogą czuć się niekomfortowo w relacjach i sabotować je, zanim zdążą się rozwinąć.
Terapia schematów pomaga przełamać te mechanizmy. Pacjenci uczą się rozpoznawać, kiedy schemat przejmuje kontrolę i świadomie podejmować inne decyzje.. Co ważne, proces terapeutyczny nie tylko pomaga zmieniać wybory, ale również uczy, jak budować zdrową, bezpieczną więź, jeśli wcześniej było to poza zasięgiem pacjenta.
Krytyczny wewnętrzny głos – kiedy największym wrogiem jesteś Ty sam
Czasem nie potrzeba toksycznych relacji, żeby codziennie słyszeć głos podważający własną wartość. Krytyczny wewnętrzny głos potrafi być bezlitosny: „Jesteś beznadziejny”, „Nigdy ci się nie uda”, „Wszyscy zaraz odkryją, że nie jesteś wystarczająco dobry”. Brzmi znajomo? Takie myśli nie pojawiają się przypadkowo – często są echem dzieciństwa, kiedy byliśmy oceniani, porównywani lub ignorowani. Jeśli w przeszłości ktoś podważał naszą wartość, mogliśmy nieświadomie przejąć jego narrację i uczynić ją częścią własnej tożsamości.
Terapia schematów pomaga zmienić sposób, w jaki traktujemy sami siebie. Zamiast wzmacniać wewnętrznego krytyka, uczy, jak budować w sobie postawę troski i zrozumienia – taką, jaką oferowalibyśmy bliskiej osobie w podobnej sytuacji. Badania pokazują, że osoby, które przeszły terapię schematów, rzadziej doświadczają destrukcyjnych myśli o sobie i częściej podejmują działania wspierające ich dobrostan (Shahar i in.., 2015).
Zaburzenia odżywiania i impulsywność – gdy emocje przejmują kontrolę
Jedzenie bywa czymś więcej niż tylko zaspokajaniem głodu. Dla wielu osób staje się sposobem na radzenie sobie z emocjami, formą kontroli lub ucieczką od trudnych przeżyć. Niektórzy surowo ograniczają jedzenie, inni sięgają po nie kompulsywnie, szukając chwilowego ukojenia. Choć mechanizmy mogą się różnić, źródło problemu często leży w tych samych schematach – lęku przed odrzuceniem, perfekcjonizmie czy głęboko zakorzenionym poczuciu, że na miłość i akceptację trzeba „zasłużyć”.
Terapia schematów pomaga dotrzeć do tych przekonań i je zakwestionować. Osoby, które przez lata czuły, że nie mają kontroli nad swoim jedzeniem, zaczynają dostrzegać, że nie chodziło o jedzenie, lecz o emocje, które próbowały nim regulować. W badaniu przeprowadzonym przez Simpson i współpracowników (2020) osoby z zaburzeniami odżywiania, które przeszły terapię schematów, nie tylko poprawiły swoje nawyki żywieniowe, ale również zgłaszały większą akceptację siebie i lepsze radzenie sobie z trudnymi emocjami.
Podobny mechanizm działa w przypadku impulsywnych zachowań – nagłych wybuchów gniewu, kompulsywnych zakupów, ryzykownych decyzji czy nadużywania substancji. Osoby z silnie zakorzenionym schematem braku samokontroli często doświadczają wewnętrznej walki: chcą się zatrzymać, ale w momencie silnych emocji czują, że nie potrafią. Terapia schematów pozwala im lepiej rozpoznawać te impulsy, zrozumieć, skąd się biorą, i stopniowo budować zdrowsze sposoby radzenia sobie.
Terapia schematów opinie specjalistów na temat przydatności
Choć terapia schematów często kojarzona jest z leczeniem borderline, jej skuteczność sięga znacznie dalej. Oprócz wymienionych problemów, metoda ta znajduje zastosowanie także u osób zmagających się z chronicznym stresem, wypaleniem zawodowym czy nawracającymi epizodami depresyjnymi, a także u tych, którzy mają trudności z wyrażaniem emocji, czują chroniczny niepokój lub często odczuwają irracjonalne poczucie winy.
Badacze tej metody polecają ją również dla osób, które odczuwają silny lęk przed porażką, mają trudności z asertywnością lub nie potrafią czerpać radości z własnych sukcesów. Terapia schematów pozwala im zrozumieć, jakie wzorce myślenia i zachowania stoją za ich trudnościami, i daje narzędzia do świadomej zmiany.
Jeśli rozpoznajesz u siebie któryś z tych problemów i szukasz wsparcia, zapraszamy na konsultację. W naszym gabinecie oferujemy profesjonalną terapię schematów w Warszawie – pomożemy Ci zrozumieć siebie i odzyskać kontrolę nad swoim życiem.
Źrodła:
Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305-322.
Boog, M., Goudriaan, A. E., van den Wetering, B. J. M., Franken, I. H. A., & Arntz, A. (2023). Schema therapy for patients with borderline personality disorder and comorbid alcohol dependence: A multiple-baseline case series design study. Clinical Psychology & Psychotherapy, 30(2), 373–386.
Jacob, G. A., & Arntz, A. (2013). Schema Therapy for Personality Disorders—A Review. International Journal of Cognitive Therapy, 6(2), 171–185
Khasho, D. A., van Alphen, S. P. J., Ouwens, M., Arntz, A., Heijnen-Kohl, S. M. J., & Videler, A. C. (2019). The effectiveness of individual schema therapy in older adults with borderline personality disorder: A multiple-baseline case series design. Contemporary Clinical Trials Communications, 14, 100330.
Shahar, G. (2015). Erosion: The Psychopathology of Self-Criticism. Oxford University Press.
