Każdy z nas czasem się waha. To naturalne – w końcu każda decyzja niesie ryzyko błędu. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy nawet drobne wybory – co zjeść, jak odpisać, czy podjąć nową pracę – wywołują stres, poczucie przytłoczenia albo całkowity paraliż. Wtedy trudno już mówić o zwykłej ostrożności.
Problemy z podejmowaniem decyzji często mają psychologiczne podłoże. Mogą wynikać z lęku przed oceną, braku zaufania do siebie albo z doświadczeń, w których decyzje innych zawsze były ważniejsze niż nasze. Czasem jednak są też objawem poważniejszych trudności – jak depresja, apatia czy abulia, czyli utrata zdolności do działania. W tym artykule wyjaśniamy, z czego wynika problem z podejmowaniem decyzji, kiedy staje się sygnałem choroby i co można zrobić, by odzyskać poczucie sprawczości.
Jak objawiają się trudności w podejmowaniu decyzji?
Trudność w podejmowaniu decyzji to nie tylko wahanie między dwiema opcjami. To stan, w którym sam proces wyboru staje się źródłem napięcia, a każda decyzja – nawet drobna – wywołuje lęk, poczucie winy lub zamrożenie. Osoba, która tego doświadcza, często mówi: „czuję się, jakbym utknął”.
Z psychologicznego punktu widzenia decyzja wymaga współdziałania emocji i rozumu. Gdy emocje są zbyt silne (np. lęk przed błędem), racjonalna analiza zostaje sparaliżowana. Gdy natomiast emocji jest zbyt mało – jak w depresji czy abulii – brakuje motywacji, by w ogóle rozpocząć proces wyboru.
Trudności w podejmowaniu decyzji często przejawiają się jako:
- długie odwlekanie prostych decyzji („zrobię to później”),
- ciągłe analizowanie „co by było, gdyby”,
- unikanie odpowiedzialności („niech ktoś inny zdecyduje”),
- wewnętrzny przymus znalezienia idealnego rozwiązania.
W umiarkowanym nasileniu to mechanizmy obronne – pomagają uniknąć błędu lub rozczarowania. Ale gdy pojawiają się często i trwają długo, stają się źródłem frustracji i osłabiają poczucie wpływu na własne życie.
Z czego wynika problem z podejmowaniem decyzji?
Gdy ktoś pyta: „czemu mam problem z podejmowaniem decyzji?”, najczęściej szuka jednej, prostej odpowiedzi. Tymczasem przyczyny bywają złożone. Psychologia wskazuje kilka mechanizmów, które mogą stać za tą trudnością.
Jednym z nich jest lęk przed błędem. Osoby wychowane w przekonaniu, że porażka jest czymś wstydliwym, mogą doświadczać silnego napięcia za każdym razem, gdy mają wybrać. W ich umyśle każda decyzja to potencjalna katastrofa, dlatego odkładają ją, aż stanie się za późno.
Kolejny powód to perfekcjonizm i potrzeba kontroli. Gdy wszystko musi być „idealne”, decyzja nigdy nie wydaje się wystarczająco dobra. Perfekcjonista analizuje bez końca, wierząc, że da się uniknąć błędu, a to prowadzi do paraliżu.
Czasami przyczyną jest brak zaufania do siebie, który często wynika z doświadczeń z dzieciństwa. Jeśli rodzice lub opiekunowie podejmowali decyzje za dziecko, nie pytając o jego zdanie, dorosły człowiek może mieć trudność z samodzielnością i stale szukać potwierdzenia u innych.
I jeszcze jedna ważna kwestia: współczesny świat sprzyja zagubieniu. Nadmiar możliwości, porównywanie się z innymi i presja sukcesu sprawiają, że wybór nie daje wolności, lecz poczucie przytłoczenia. W efekcie nawet proste decyzje wywołują stres, a osoba doświadcza klasycznego „paradoksu wyboru”.
Psychologicznie rzecz biorąc, problem z podejmowaniem decyzji to nie brak wiedzy, lecz nadmiar emocji, które utrudniają kontakt z własnymi potrzebami.
Kiedy problem z podejmowaniem decyzji staje się objawem choroby?
Czasem trudność w podejmowaniu decyzji nie wynika z lęku ani perfekcjonizmu, lecz z poważniejszych zaburzeń psychicznych. W takich przypadkach nie chodzi o brak zdecydowania, lecz o utratę wewnętrznej siły do działania – o zjawisko znane w psychologii i psychiatrii jako abulia.
Abulia to stan, w którym osoba odczuwa brak motywacji, energii i woli. Nie potrafi rozpocząć działania, nawet jeśli racjonalnie wie, że powinna. Często towarzyszy temu apatia, czyli emocjonalne zobojętnienie. W efekcie problem z podejmowaniem decyzji jako objaw abulii może wyglądać jak zwykłe odkładanie spraw, ale w rzeczywistości jest symptomem zaburzenia pracy układu nerwowego i psychiki.
Występuje on m.in. przy:
- depresji – gdzie pojawia się brak napędu, pesymizm i poczucie bezsensu;
- schizofrenii – jako część tzw. objawów negatywnych (spowolnienie, wycofanie, brak inicjatywy);
- uszkodzeniach płatów czołowych – które odpowiadają za planowanie i kontrolę działania.
Depresja a problem z podejmowaniem decyzji to częste połączenie. Osoba w depresji ma trudność z koncentracją, wątpi w swoje możliwości i często czuje, że „żadna decyzja nie ma sensu”. Z perspektywy terapeuty to nie kwestia lenistwa, ale zaburzonej funkcji motywacyjnej mózgu.
Warto pamiętać: trudności w podejmowaniu decyzji są symptomem, który może sygnalizować zaburzenie emocjonalne lub neurologiczne. Jeśli utrzymują się długo i wpływają na codzienne życie, warto skonsultować się z terapeutą lub psychiatrą.
Trudności w podejmowaniu decyzji w ujęciu psychologicznym
Z perspektywy psychologii problemy z podejmowaniem decyzji wynikają z zaburzonej relacji między emocjami a poznaniem. Wbrew powszechnemu przekonaniu, decyzji nie podejmujemy logicznie – lecz emocjonalnie, a dopiero potem racjonalizujemy swój wybór. Gdy emocje są zbyt silne lub zbyt tłumione, proces decyzyjny się blokuje.
Osoba, która boi się popełnić błąd, może odczuwać tak silny lęk, że unika działania. Z kolei ktoś, kto jest odcięty od emocji, nie ma dostępu do tego, co nazywamy intuicją, więc nie potrafi rozpoznać, czego naprawdę chce. W obu przypadkach pojawia się trudność z podejmowaniem decyzji, a każda próba wyboru rodzi napięcie i frustrację.
Psychologia wskazuje też, że źródłem problemu może być schemat zależności emocjonalnej. Osoby, które w dzieciństwie słyszały „nie wiesz, co dla ciebie dobre”, często w dorosłości czują się niekompetentne. Zanim coś wybiorą, szukają potwierdzenia u innych – partnera, rodziców, autorytetów. W efekcie tracą kontakt z własnymi potrzebami i granicami.
Warto też wspomnieć o tzw. overthinking – nadmiernym analizowaniu. To pozornie logiczny proces, który w praktyce staje się formą unikania emocji. Ciągłe rozważanie „za i przeciw” daje złudne poczucie kontroli, ale uniemożliwia działanie.
Z kolei u osób z niskim poczuciem własnej wartości problem z podejmowaniem decyzji bierze się z podporządkowywania się innym. Rezygnują z własnych wyborów, by uniknąć konfliktu. Z zewnątrz wyglądają na ugodowe, ale wewnętrznie czują frustrację i mają poczucie utraty wpływu na swoje życie.
Jak pracować z problemem podejmowania decyzji?
Trudność w podejmowaniu decyzji nie znika z dnia na dzień, ale można się nauczyć z nią pracować. Najważniejsze to zrozumieć, że decyzje nie są egzaminem z doskonałości – są sposobem uczenia się siebie.
- Zaczynaj od małych wyborów.
Zamiast zastanawiać się godzinami nad dużymi decyzjami, trenuj sprawczość w codziennych sytuacjach: co dziś zjesz, którą drogą pójdziesz, kiedy odpoczniesz. Każdy mały wybór to sygnał dla mózgu: „potrafię decydować”. - Zatrzymaj nadmierne analizowanie.
Spróbuj ustalić limit czasu na podjęcie decyzji. Gdy upłynie, wybierz i obserwuj, co się stanie. W większości przypadków konsekwencje są mniej dramatyczne, niż podpowiada lęk. - Zadbaj o emocje, zanim wybierzesz.
Silny stres i napięcie blokują dostęp do racjonalnego myślenia. Czasem warto najpierw się uspokoić: poprzez oddech, spacer czy rozmowę, a dopiero potem decydować. - Ucz się odróżniać emocje od faktów.
Lęk czy wstyd nie muszą oznaczać, że decyzja jest zła. To sygnał, że dotyka ważnych obszarów życia. Świadomość emocji pomaga podejmować bardziej świadome, nie impulsywne decyzje. - Rozważ terapię, jeśli paraliż decyzyjny trwa długo.
Gdy trudności w podejmowaniu decyzji wpływają na codzienne funkcjonowanie, warto poszukać wsparcia. Terapia pomaga zrozumieć, z czego wynika ten mechanizm i jak stopniowo odzyskać sprawczość. U niektórych osób konieczna bywa diagnoza psychiatryczna – zwłaszcza jeśli pojawia się apatia, abulia lub objawy depresyjne.
Zmiana zaczyna się od małych kroków. Każda podjęta decyzja, nawet ta nieidealna, jest dowodem, że masz wpływ na swoje życie.
Od odzyskania sprawczości zaczyna się zmiana
Problemy z podejmowaniem decyzji nie świadczą o braku inteligencji ani o słabej woli. Najczęściej są wołaniem o zrozumienie – o kontakt z emocjami, które zostały zepchnięte na dalszy plan. Gdy uczymy się je zauważać i akceptować, decyzje stają się prostsze, bo zaczynają wynikać z prawdziwych potrzeb, a nie z lęku.
W naszym gabinecie pomagamy osobom, które zmagają się z trudnościami w podejmowaniu decyzji, brakiem motywacji, apatią czy abulią. Łączymy podejście psychoterapeutyczne z psychoedukacją, by pomóc zrozumieć, skąd bierze się wewnętrzny paraliż i jak stopniowo odzyskać sprawczość. Jeśli czujesz, że utknąłeś między „tak” a „nie” – zapraszamy. Razem znajdziemy sposób, by ruszyć dalej.
Źródła:
Baumeister, R. F., & Tierney, J. (2011). Willpower: Rediscovering the Greatest Human Strength. Penguin Press.
Effert, B. R., Ferrari, J. R. (1989). Decisional procrastination: Examining personality correlates. Journal of Social Behavior & Personality, 4, 151–161.
Frost RO, Shows DL. The nature and measurement of compulsive indecisiveness. Behav Res Ther. 1993 Sep;31(7):683-92.
Janis, I. L., & Mann, L. (1977). Decision making: A psychological analysis of conflict, choice, and commitment. Free Press.
