Właściwe odżywianie jest fundamentem naszego zdrowia, zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Niestety, zaburzenia w tym zakresie mogą prowadzić do poważnych komplikacji, wpływając nie tylko na masę ciała, funkcjonowanie organizmu, ale również na samopoczucie i jakość życia. Zaburzenia odżywiania dotykają coraz większej liczby osób, czasem przyjmując formę anoreksji czy bulimii, kiedy indziej ukrywając się pod trudniejszymi do zauważenia tendencjami do objadania się czy ortoreksją. W tym artykule omówimy objawy, na które warto zwrócić uwagę u bliskich, zarówno te oczywiste, jak i te mniej znane. Zastanowimy się, skąd biorą się problemy z odżywianiem i jak można je skutecznie leczyć.
Nie tylko anoreksja i bulimia – rodzaje zaburzeń odżywiania
Gdy słyszymy o zaburzeniach odżywiania, najczęściej myślimy o jadłowstręcie psychicznym, czyli anoreksji, oraz żarłoczności psychicznej, znanej jako bulimia. W przypadku anoreksji, pacjent ma zniekształcony obraz własnego ciała i unika przyjmowania pokarmów, co może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, powikłań i wyniszczenia organizmu. Bulimia charakteryzuje się napadami objadania się, po których następuje poczucie winy i próby pozbycia się spożytego jedzenia przez wymioty czy środki przeczyszczające.
Jednak to tylko wierzchołek góry lodowej. Istnieje cała grupa zaburzeń psychicznych związanych z jedzeniem, do których należą również:
- zaburzenie z napadami objadania się (BED), które różni się od bulimii tym, że osoba chora nie podejmuje działań, aby pozbyć się nadmiernych ilości jedzenia, co może prowadzić do otyłości,
- zaburzenie z ograniczaniem/unikaniem przyjmowania pokarmów to problem, w którym pacjent unika spożywania określonych produktów, co może prowadzić do niedoboru składników odżywczych,
- zespół Pica, w którym pacjent spożywa przedmioty niejadalne, jak np. włosy, kamienie, kredę,
- pregoreksja, zaburzenie odżywiania dotyczące kobiet w ciąży, które przypomina anoreksję i jest groźne nie tylko dla przyszłej matki, ale i jej dziecka,
- inne zaburzenia odżywiania obejmujące m.in. zespół nocnego jedzenia (podczas którego osoba może nawet nieświadomie wstawać w nocy i sięgać po jedzenie), czy zespół przeżuwania (występujący głównie u osób z niepełnosprawnością umysłową, podczas którego połknięta wcześniej treść pokarmowa cofa się do jamy ustnej), występują rzadziej, ale niosą ze sobą równie poważne konsekwencje.
Warto również wspomnieć o ortoreksji, która choć nie jest oficjalnie uznawana za zaburzenie odżywiania, to jest z nimi łączona. W tym przypadku, osoba chora jest obsesyjnie związana z jedzeniem uważanym za zdrowe, co paradoksalnie może prowadzić do problemów zdrowotnych.
Przyczyny zaburzeń odżywiania – skąd się biorą?
Jednym z głównych czynników, który może wpłynąć na rozwój zaburzeń odżywiania jest presja społeczna. W dobie mediów społecznościowych, gdzie panuje kult idealnego ciała, samoocena wielu osób, zwłaszcza młodych, może być poważnie nadszarpnięta. Media odgrywają tu znaczącą rolę, promując często nierealistyczne standardy urody, co może prowadzić do niezdrowego postrzegania własnego ciała i w konsekwencji do wystąpienia zaburzeń odżywiania.
Nie można jednak zapominać o indywidualnych predyspozycjach psychicznych, czynnikach genetycznych i środowiskowych. Osoby z zaburzeniami odżywiania często mają również inne współistniejące zaburzenia psychiczne, takie jak depresja czy zaburzenia lękowe, które mogą być zarówno przyczyną, jak i skutkiem problemów z jedzeniem. Czasem to połączenie kilku niekorzystnych okoliczności może doprowadzić do rozwoju zaburzeń. Każdy przypadek jest inny i wymaga indywidualnego podejścia, ale zrozumienie mechanizmów stojących za zaburzeniami odżywiania jest pierwszym krokiem do znalezienia skutecznego leczenia.
Objawy zaburzeń odżywiania: typowe i mniej oczywiste
Zaburzenia odżywiania manifestują się na różne sposoby i mogą wpływać zarówno na ciało, jak i na psychikę. Najbardziej powszechne objawy to drastyczna utrata masy ciała, obsesja na punkcie jedzenia i ćwiczeń, a także unikanie wspólnych posiłków. Osoby cierpiące z powodu zaburzeń odżywiania często angażują się w nieprawidłowe zachowania, takie jak ekstremalne odchudzanie, prowokowanie wymiotów czy epizody objadania się, podczas których pochłaniają duże ilości jedzenia w krótkim czasie.
Zmiany w zachowaniu
Zaburzenia odżywiania mogą również wpływać na emocje i sposób zachowania. Osoby z anoreksją mogą stać się wycofane, unikać kontaktu społecznego i być nadmiernie skupione na swoim sposobie odżywiania. Z kolei osoby z bulimią czy zaburzeniem z napadami objadania się mogą wykazywać skrajne zmiany nastroju, od euforii po głęboką depresję. Warto zwrócić też uwagę na zachowania takie jak:
- częste negatywne komentarze na temat swojego ciała,
- pojawienie się nowych rytuałów związanych z jedzeniem, m.in. dłuższe przeżuwanie, jedzenie w odosobnieniu,
- przygotowywanie posiłków dla rodziny i bliskich, ale bez ich jedzenia,
- nadmierne zainteresowanie dietami, składem jedzenia, liczeniem kalorii,
- silna potrzeba kontroli i perfekcjonizm,
- zwiększenie częstotliwości i intensywności ćwiczeń fizycznych,
- huśtawki nastrojów lub trudności w okazywaniu emocji/obojętność.
Nietypowe sygnały alarmowe
Warto również zwrócić uwagę na mniej oczywiste, ale niepokojące objawy. Noszenie luźnej odzieży, aby ukryć ciało (zwłaszcza, gdy wcześniej osoba miała inny styl ubierania), a także zmiany w wyglądzie, inne niż związane z masą ciała (np. pogorszenie cery, wypadające włosy, problemy z zębami, sine dłonie), mogą być zastanawiające.
Warto zwrócić też uwagę na zmiany dotychczasowych zwyczajów związanych z jedzeniem (np. wprowadzenie głodówek, produktów przeczyszczających, jedzenie w określonych godzinach, noszenie przygotowanych przez siebie posiłków, krojenie jedzenia na małe kawałki).
Zaburzenia odżywiania u dzieci mogą objawiać się też przez nagłe zmiany w łaknieniu czy też wybiórczość w jedzeniu, która wcześniej u nich nie występowała. Jeśli takie symptomy występują łącznie z wcześniej wymienionymi zmianami w zachowaniu, warto sprawdzić, czy u osoby, której dotyczą, wszystko jest w porządku.
Jak rozmawiać z osobą, która może mieć zaburzenia odżywiania?
Rozmowa na temat zaburzeń odżywiania jest zawsze delikatna i wymaga dużego taktu. Jeżeli podejrzewasz, że ktoś w Twoim otoczeniu może mieć zaburzenia, pierwszym krokiem jest wybranie odpowiedniego momentu i miejsca, gdzie obie strony będą się czuły komfortowo. Ważne jest, aby podejść do tematu z empatią i zrozumieniem, nie oceniając i nie krytykując zachowań związanych z jedzeniem.
Podobnie jak w przypadku innych trudnych rozmów, najlepiej zacząć od wyrażenia troski i zaniepokojenia, podkreślając, jak zaburzenia mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie osoby. Unikaj jednak stawiania diagnoz; to zadanie dla specjalistów. Możesz zasugerować skonsultowanie się z lekarzem czy terapeutą, który pomoże w diagnostyce i ewentualnym leczeniu.
Osoba, z którą rozmawiasz, może być w różnym stopniu świadoma swojego problemu, a w reakcji może wyrazić zarówno wdzięczność, jak i zaprzeczenie czy wybuch złości. Ważne jest, by być przygotowanym na różne scenariusze i zachować spokój.
Skuteczne metody leczenia zaburzeń odżywiania
Leczenie zaburzeń odżywiania jest procesem złożonym i wymaga indywidualnego podejścia. Dostępne są różne formy terapii, od psychoterapii po hospitalizację w przypadkach skrajnego wyniszczenia organizmu. Opcje leczenia obejmują również wsparcie dietetyczne, szczególnie ważne przy niedoborach żywieniowych.
Jedną z najskuteczniejszych form terapii w kontekście zaburzeń odżywiania jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT). Podejście to koncentruje się na identyfikacji i zmianie negatywnych wzorców myślenia i zachowania. W praktyce oznacza to, że osoby cierpiące na zaburzenia odżywiania uczą się, jak zarządzać swoimi emocjami, myślami i działaniami związanymi z jedzeniem. Terapia ta składa się z kilku etapów, w tym edukacji na temat zdrowego odżywiania, nauki technik radzenia sobie ze stresem i wsparcia w utrzymaniu zdrowego stylu życia.
CBT jest uznawana za jedną z najbardziej efektywnych terapii w leczeniu zaburzeń odżywiania, ponieważ nie tylko pomaga w zarządzaniu symptomami, ale również daje narzędzia do długotrwałego utrzymania zdrowia. Oczywiście, każdy przypadek jest inny i może wymagać zastosowania różnych form terapii, ale CBT jest często kluczowym elementem skutecznego leczenia.
Jeśli bliska Ci osoba lub Ty sam zmagasz się z problemami związanymi z odżywianiem, oferujemy profesjonalne wsparcie i narzędzia, które pomogą Ci zrozumieć i zmienić swoje zachowania żywieniowe na lepsze. Zapraszamy na wizytę konsultacyjną.
Źródła:
Michalska A., Szejko N., Jakubczyk A. at al., Niespecyficzne zaburzenia odżywiania się – subiektywny przegląd, Psychiatria Polska 2016.
Fairburn C., Terapia poznawczo-behawioralna i zaburzenia odżywiania, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2013.
