Aleksytymia to raczej mało znane zaburzenie, ale dotyka wielu osób, stając się niewidzialną barierą w rozumieniu i wyrażaniu emocji. Często związana z doświadczonymi traumami, wpływa na zdolność identyfikowania uczuć, zarówno własnych, jak i innych. W tym artykule przybliżymy, czym jest aleksytymia, jakie są jej przyczyny, objawy oraz metody leczenia. Bo choć wydaje się nie do pokonania, pomoc i poprawa codziennego funkcjonowania i samopoczucia doświadczających jej osób są możliwe.
Analfabetyzm emocjonalny – czym właściwe jest aleksytymia?
Termin aleksytymia, wywodzący się od trzech słów greckich: a – zaprzeczenie, lexis – słowo i thymos – emocja, dosłownie oznacza „brak słów dla emocji„, dlatego aleksytymię nazywa się czasem emocjonalnym analfabetyzmem. Tak jak analfabeci nie potrafią rozpoznawać czytanego tekstu, aleksytymicy mają trudności z rozpoznawaniem i nazywaniem własnych stanów emocjonalnych. Często nie potrafią rozróżnić swoich uczuć od doznań cielesnych i objawów somatycznych.
To zaburzenie emocjonalne występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet. Szacuje się, że dotyczy nawet 10% populacji. Wiele osób cierpiących na aleksytymię nie jest w pełni świadomych, że jej doświadcza i nie zdaje sobie sprawy z wynikających z niej ograniczeń.
Objawy aleksytymii
Głównym objawem aleksytymii jest trudność w identyfikowaniu i opisywaniu swoich emocji. Osoba zmagająca się z tym zaburzeniem często nie potrafi odróżnić emocji od pobudzenia fizjologicznego, co prowadzi do niezdolności do właściwego rozumienia i wyrażania własnych uczuć. Może na przykład uznać, że dreszcze, które odczuwa są spowodowane chłodem napływającym do pokoju, a nie ekscytacją z jakiegoś powodu. Innym razem może przypisać szybsze bicie serca i napływ gorąca problemom zdrowotnym, zamiast kłótni, w której brała przed chwilą udział.
Osoby dotknięte aleksytymią charakteryzuje „zimny” stosunek do innych i rzeczywistości. Często są postrzegane jako oschłe, pozbawione empatii, i wykazują tendencję do racjonalizowania zamiast okazywania emocji. To z kolei powoduje trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji z innymi ludźmi. Niezrozumienie i braku empatii w kontaktach interpersonalnych utrudnia bowiem tworzenie głębokich, emocjonalnych połączeń z ludźmi.
Oprócz tego, aleksytymia może wpływać na wyobraźnię i kreatywność, ponieważ zdolność do odczuwania i rozumienia emocji jest kluczowa w procesach twórczych i wyobrażeniowych. Brak jasnego rozróżnienia i wyrażenia uczuć może ograniczać zdolność do marzeń i fantazji, a także pełnego doświadczenia i wyrażania kreatywności.
Inne objawy aleksytymii obejmują:
- trudności z introspekcją,
- ograniczone wzorce myślowe,
- niezdolność do poszukiwania i korzystania z wsparcia w razie problemów emocjonalnych
- utrudnione rozumienie werbalnych i niewerbalnych sygnałów emocjonalnych
- trudności w odróżnianiu emocji od siebie, np. gniewu od lęku,
- brak asertywności,
- trudność w przyjmowaniu perspektywy innej osoby,
- konformizm społeczny.
Niektóre z objawów aleksytymii mogą nieco przypominać problemy powstałe w wyniku chorób neurologicznych, takich jak stwardnienie rozsiane oraz choroba Parkinsona lub innych zaburzeń, dlatego tak ważna jest profesjonalna diagnoza.
Przyczyny aleksytymii
U ludzi z aleksytymią zaburzone są procesy poznawcze odpowiedzialne za identyfikowanie i interpretowanie emocjonalnych doświadczeń. Jak jednak do tego dochodzi? Przyczyny leżą często w dzieciństwie. Dojrzewanie w środowisku, które nie poświęcało uwagi emocjom, negowało je, może prowadzić do zaburzenia zdolności rozumienia i rozpoznawania emocji. Chłód emocjonalny ze strony bliskich, surowy sposób wychowania i presja na ukrywanie emocji często są głównymi przyczynami. Z drugiej strony, może ona rozwinąć się również u dzieci rozpieszczanych, których zachcianki są natychmiast zaspokajane przez opiekunów.
Warto mieć świadomość, że aleksytymia może rozwinąć się także u osób dorosłych jako następstwo innych zaburzeń, takich jak zaburzenia odżywiania czy depresja, zaburzenia lękowe czy zespół stresu pourazowego. Aleksytymia może być także związana z doświadczeniem poważnych traum lub chronicznego stresu, które przyczyniają się do ograniczenia zdolności do rozpoznawania i przetwarzania emocji oraz oddzielenia wrażeń płynących z umysłu i ciała.
Jak wygląda leczenie aleksytymii?
Leczenie aleksytymii wymaga indywidualnego podejścia i często skupia się na psychoterapii poznawczo-behawioralnej, która pomaga pacjentom w lepszym rozumieniu i wyrażaniu własnych emocji. Terapia ta może obejmować ćwiczenia mające na celu identyfikację i nazywanie uczuć, jak również uczenie się rozpoznawania sygnałów emocjonalnych w ciele i ich odpowiedniego przetwarzania.
Często stosowaną metodą jest również terapia skoncentrowana na emocjach (EFT), która pomaga osobom z aleksytymią doświadczać i rozumieć swoje emocje na głębszym poziomie. Poprzez stopniowe angażowanie się w proces terapeutyczny, pacjenci uczą się rozpoznawania emocji i ich akceptowania, zamiast je ignorować czy tłumić.
Ważnym aspektem leczenia jest również praca nad umiejętnościami społecznymi, aby pacjenci mogli lepiej komunikować swoje emocje w relacjach z innymi. W tym kontekście, terapia grupowa może być szczególnie pomocna, ponieważ oferuje bezpieczne środowisko do eksploracji emocji i interakcji z innymi osobami, które mogą mieć podobne trudności.
Dodatkowo, w niektórych przypadkach może być pomocna terapia mindfulness, która uczy uważności i koncentracji na chwili obecnej. Pomaga to osobom z aleksytymią w bardziej świadomym doświadczaniu emocji oraz w nauce radzenia sobie ze stresem.
Leczenie aleksytymii wymaga czasu i cierpliwości, zarówno ze strony terapeuty, jak i samego pacjenta. Kluczowe jest zrozumienie, że każdy przypadek jest inny i w zależności od przyczyn i głębokości problemu, wymaga indywidualnego podejścia.
Źródła:
Bilikiewicz A., Strzyżewski W. (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 2003
