Czym jest osobowość?
Zanim przejdziemy do opisu zaburzeń, należy wyjaśnić czym jest osobowość, a także co jest uznawane w psychologii i psychiatrii za normę. Jak podaje Andrzej Jakubik „(…) osobowość można zdefiniować jako wieloczynnikową strukturę dynamiczną, która integruje i reguluje zachowanie się człowieka oraz jego relacje ze światem zewnętrznym.” Oznacza to, że osobowość można opisać za pomocą analizy sposobu funkcjonowania osoby na różnych wymiarach: społecznym, zawodowym, kulturowym, osobistym. Opis osobowości będziemy tworzyć na podstawie cech, czyli zbioru zachowań, które reprezentuje dana osoba i wspólnie buduje strukturę osobowości.
Wpływ na kształtowanie się osobowości mają wszelkie istotne doświadczenia w relacji z rodzicami i rówieśnikami. Środowisko jest tutaj kluczowym czynnikiem, ponieważ wyznacza zasady i stawia oczekiwania do spełnienia, żeby być akceptowanym.
Definicja zaburzenia osobowości
„Zaburzenie osobowości jest to trwały wzorzec sposobu przeżywania i zachowania, który wyraźnie odbiega od wymogów kulturowych, dominuje, jest nieelastyczny, zaczyna się w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, nie zmienia się z upływem czasu oraz powoduje cierpienie i upośledzenie funkcjonowania.”
Definicja amerykańskiej wersji kryteriów diagnostycznych DSM V, podkreśla elementy opisujące i występujące przy zaburzeniu osobowości. Charakterystyczna jest tu między innymi sztywność w funkcjonowaniu. Oznacza to brak przestrzeni na negocjację i powątpiewanie w swój punkt widzenia i myślenia. Jest to niemożliwe żeby dostosowywać się do sytuacji, oczekiwanie jest żeby sytuacja dostosowała się do naszych zasad. Kolejną cechą będzie trwałość, co oznacza, że przejawiane zachowanie nie jest wynikiem jednorazowego zdarzenia, a jest stałe i niezmienne.
Istotny jest początek zaburzenia, który bardzo często ma swój przebieg od adolescencji.
Zaburzenie osobowości rozpoznajemy wtedy, gdy osoba przy zgłaszaniu objawów i problemów, wskazuje na konsekwencję w postaci cierpienia psychicznego. Oznacza to w ogólnym rozumieniu ból psychiczny, któremu mogą towarzyszyć obniżony nastrój, negatywne myśli, napięcie, poczucie beznadziei. Upośledzenie funkcjonowania musi być spełnione, żeby móc rozpoznać zaburzenie osobowości. Oznacza to istotne problemy na wymiarach funkcjonowania, np. brak pracy, brak relacji, przestępczość, dziwaczne zachowania.
Spis zaburzeń osobowości
Na przestrzeni lat i zmian w klasyfikacjach, niektóre z zaburzeń osobowości zostały wykreślone, inne opisane w sposób szerszy.
Obecnie, wyróżniamy poniższe zaburzenia osobowości, podzielone na trzy wiązki w oparciu o podobieństwo wzorców cech:
Wiązka A opisuje cechy wyróżniające się przede wszystkim wycofaniem z relacji i nietypowym, dziwacznym zachowaniem:
Paranoiczne zaburzenie osobowości – wzorzec opierający się na permanentnym braku zaufania i konieczności sprawdzania innych z obawy przed zagrożeniem.
Schizoidalne zaburzenie osobowości – wzorzec polegający na maksymalnym odosobnieniu i zahamowanej emocjonalności.
Schizotypowe zaburzenie osobowości – wzorzec dziwacznych zachowań, któremu towarzyszą abstrakcyjne interpretacje zwyczajnych zjawisk, a także wycofanie z bliskich relacji.
Wiązka B charakteryzuje osoby impulsywne, z ograniczoną empatią:
Antyspołeczne zaburzenie osobowości – wzorzec braku odpowiedzialności i deprecjonowania wszelkich zasad społecznych.
Graniczne zaburzenie osobowości – wzorzec niestabilnego i impulsywnego zachowania, często widoczne w relacjach z innymi.
Histrioniczne zaburzenie osobowości – wzorzec opisywany często jako teatralne zachowanie i powierzchowne budowanie relacji z innymi.
Narcystyczne zaburzenie osobowości – wzorzec skupienia na swoich potrzebach i wykorzystywania innych do własnych celów i osiągnięć.
Wiązka C jest związana z wysokim poziomem lęku i napięcia oraz negatywnym nakierowaniem na siebie:
Unikowe zaburzenie osobowości – wzorzec wycofania z różnych sfer życia społecznego, powodowany obawą przed oceną i odrzuceniem.
Zależne zaburzenie osobowości – wzorzec dostosowania się do innych i przyklejania, aby oddać kontrolę i decyzyjność, licząc na opiekę.
Obsesyjno-kompulsyjne zaburzenie osobowości – wzorzec oparty na sztywnym planowaniu, zasadach i uporządkowaniu dążącym do perfekcji.
Ogólne kryteria rozpoznania
Rozpoznanie zaburzenia osobowości następuje po spełnieniu opisywanych wcześniej objawów. Dodatkowo podaje się za konieczne spełnienie co najmniej dwóch z wymienionych: poznawczy, czyli sposób w jaki filtrujemy docierające do nas informacje; emocjonalny – cała charakterystyka naszej reakcji emocjonalnej; budowanie relacji z innymi oraz kontrola naszego zachowania.
Diagnozę zaburzenia osobowości stawiamy u osób dorosłych po przeprowadzeniu pogłębionego wywiadu historii życia pacjenta jak i przeprowadzeniu odpowiednich testów psychologicznych. W przypadku niektórych zaburzeń osobowości istotne i decydujące będą udokumentowane sytuacje potwierdzające spełnienie kryterium. W bardzo rzadkich i szczególnych przypadkach rozpoznanie zaburzenia osobowości będzie stawiane u adolescentów. Wynika to z kształtującej się dalej struktury osobowości.
Niektóre zaburzenia osobowości częściej występują u mężczyzn, np. antyspołeczne zaburzenie osobowości, inne będą liczniej reprezentowane u kobiet, np. zaburzenie osobowości borderline. Również na przestrzeni życia te dwa zaburzenia będą się wyciszały, powodując zanikanie objawów. Wynika to z biologicznego podłoża obu zaburzeń.
Leczenie
Leczenie zaburzeń osobowości odbywa się przede wszystkim poprzez psychoterapię indywidualną i/lub grupową. Skuteczność szacowana jest na maksymalnie 60% przypadków. Obecnie jedną z głównych rekomendacji leczenia zaburzeń osobowości jest psychoterapia poznawczo-behawioralna. Podczas spotkań identyfikowane będą mechanizmy odpowiadające za powstawanie określonych dysfunkcji i praca nad ich weryfikacją i zmianą. Wywodząca się z nurtu poznawczo-behawioralnego terapia schematów jest dedykowana przede wszystkim do pracy z zaburzeniami osobowości, w tym szczególnie dla wiązki B. Podobnie jest z terapią dialektyczno-behawioralną, również z nurtu poznawczo-behawioralnego. Została stworzona do terapii pacjentów z zaburzeniem osobowości borderline, natomiast może być skuteczna również z innymi zaburzeniami osobowości.
Psychoterapia grupowa może być uzupełnieniem procesu, przykładowo w terapii dialektyczno-behawioralnej jest to jeden z elementów leczenia lub być oddzielnym oddziaływaniem. Najczęściej tego typu grupy są prowadzone w oddziałach leczenia zaburzeń nerwicowych i w oddziałach dziennych.
Farmakoterapia nie jest praktykowana w leczeniu zaburzeń osobowości, natomiast w niektórych przypadkach, a w szczególności przy podwójnej diagnozie, może stanowić uzupełnienie do terapii. Nierzadko stanowi pewnego rodzaju wsparcie przy wygaszaniu objawów, wynikających z zaburzenia osobowości, np. zaburzeń snu, impulsywności, obniżonego nastroju lub lęku.
Źródła:
Bilikiewicz, A.: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1992.
Gałecki, P., Pilecki, M., Rymaszewska, J., Szulc, A., Sidorowicz, S., Wciórka, J.: Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych DSM-5. Edra, 2018.
