Terapia schematów, rozwinięta przez Jeffreya Younga, bada głęboko zakorzenione wzorce myślenia i zachowania powstające we wczesnym dzieciństwie, które wpływają na dorosłe życie. Wyróżnia ona 18 schematów, podzielonych na 5 obszarów. W tym artykule omówione zostaną schematy z obszaru rozłączenia i odrzucenia, które są związane z przekonaniami o izolacji i niegodności miłości. Omówimy ich wpływ na codzienne funkcjonowanie i interakcje z ludźmi.
Rozłączenie i odrzucenie – ogólny zarys
Rozłączenie i odrzucenie w kontekście terapii schematów odnoszą się do głęboko zakorzenionych przekonań, że jesteśmy fundamentalnie odizolowani od innych i niezrozumiani, lub że nieuchronnie spotka nas odrzucenie. Te schematy często rozwijają się w odpowiedzi na doświadczenia z dzieciństwa, w którym brakowało wsparcia emocjonalnego, występowała niestabilność w relacjach, lub doświadczano ciągłej krytyki i odrzucenia.
Osoby z takimi schematami mogą mieć trudności z budowaniem zdrowych relacji, odczuwać chroniczne poczucie samotności, a nawet rozwijać zaburzenia lękowe lub depresyjne. Przykłady sytuacji życiowych, które mogą przyczynić się do powstania tych schematów, obejmują wychowanie w rodzinie, gdzie panował konflikt lub zaniedbanie emocjonalne, doświadczenia bycia wyśmiewanym czy izolowanym w szkole, lub powtarzające się nieudane związki w dorosłości. Zrozumienie tych wzorców jest pierwszym krokiem do ich przeformułowania i budowania zdrowszych sposobów myślenia o sobie i relacjach z innymi.
Schemat opuszczenia / niestabilności więzi
Schemat opuszczenia/niestabilności więzi wynika z głębokiego lęku, że najbliższe osoby, od których zależy nasze bezpieczeństwo emocjonalne, mogą nas opuścić lub nie będą w stanie zaspokoić naszych potrzeb.
Ten schemat kształtuje się zazwyczaj w wyniku doświadczeń z dzieciństwa, takich jak niestabilność opiekuńcza – np. wczesna utrata rodziców lub długa rozłąka z nimi, częste zmiany miejsca zamieszkania, czy zaniedbanie emocjonalne. Istotne są tutaj zarówno realne sytuacje opuszczenia, jak i te, które zostały odebrane jako takie przez dziecko.
Osoby z tym schematem często odczuwają chroniczny niepokój w relacjach, boją się porzucenia i odrzucenia, co może prowadzić do nadmiernego przywiązania, zazdrości. Jego skutkiem może być unikanie głębszych związków, aby nie ryzykować bólu związanego z możliwym porzuceniem, albo wręcz przeciwnie – angażowanie się w niestabilne relacje i nieświadome potwierdzanie w ten sposób własnych obaw. W innych aspektach życia, lęk przed odrzuceniem może prowadzić do unikania ryzyka, braku inicjatywy, czy też przesadnej potrzeby akceptacji.
W pracy z tym schematem kluczowe jest rozwijanie umiejętności radzenia sobie z lękiem i niepewnością, a także wzmocnienie poczucia własnej wartości i niezależności.
Schemat nieufności / skrzywdzenia
Schemat nieufności/skrzywdzenia charakteryzuje się przekonaniem, że inni ludzie są źródłem zagrożenia – krzywdzą, oszukują, wykorzystują.
Osoby z tym schematem często doświadczały w dzieciństwie zdrady, nadużyć, czy oszustw ze strony bliskich. Mogły przeżyć zaniedbanie emocjonalne, być ofiarami przemocy fizycznej, psychicznej lub seksualnej, a także obserwować w otoczeniu zachowania takie jak niewierność, manipulacje, kłamstwa i niedotrzymywanie obietnic.
Wzorzec nieufności może objawiać się przez ciągłą podejrzliwość, trudności w nawiązywaniu bliskich relacji, a także przez obronną postawę wobec innych. Osoby z takimi doświadczeniami mogą unikać bliskości, bać się zaangażowania lub być nadmiernie czujnymi i kontrolującymi w związkach. W pracy i innych aspektach życia, ten schemat może prowadzić do konfliktów, izolacji, a nawet paranoi. Często towarzyszą mu emocje takie jak gniew, frustracja, czy lęk przed zdradą.
Osoby zmagające się z tym schematem mogą skorzystać z terapii skoncentrowanej na pracy nad zaufaniem i bezpieczeństwem w relacjach. Ważne jest tu rozpoznawanie i rozumienie, jak przeszłe doświadczenia wpływają na obecne reakcje i przekonania. Terapia może pomóc w przeformułowaniu negatywnych wzorców myślenia, budowaniu zdrowszych relacji opartych na intymności, asertywności i szacunku, a także w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z lękiem i niepewnością.
Schemat deprywacji emocjonalnej
Schemat deprywacji emocjonalnej odnosi się do przekonania, że podstawowe emocjonalne potrzeby nie zostaną zaspokojone przez innych lub są nieistotne.
Osoby z tym schematem często w dzieciństwie doświadczały braku zrozumienia, wsparcia, empatii, czy bliskości ze strony opiekunów. W ich otoczeniu nie było miejsca na emocje, wyrażanie uczuć było ignorowane lub karane, a opiekunowie byli emocjonalnie niedostępni.
W życiu dorosłym schemat deprywacji emocjonalnej może prowadzić do trudności w nawiązywaniu głębokich i satysfakcjonujących relacji. Osoby te mogą czuć się niewidoczne, niedoceniane lub stale poszukiwać kogoś, kto w końcu zaspokoi ich emocjonalne potrzeby. Często pojawiają się problemy z wyrażaniem emocji i potrzeb, a także tendencja do angażowania się w relacje z osobami niedostępnymi emocjonalnie.
Praca nad deprywacją emocjonalną w terapii skupia się na uświadomieniu i zrozumieniu własnych emocjonalnych potrzeb. Ważne jest nauczenie się, jak je wyrażać i szukać ich zaspokojenia w zdrowy sposób.
Schemat wadliwości / wstydu
Schemat wadliwości/wstydu charakteryzuje się przekonaniem o własnej nieadekwatności, wadliwości lub braku wartości. Osoby z tym schematem często odczuwają głęboki wstyd za rzeczywiste lub wyobrażone defekty w swojej osobowości, wyglądzie czy zachowaniu. W ich przekonaniu, te defekty czynią ich niegodnymi miłości, akceptacji czy sukcesu. Jest to często wewnętrzny głos krytyki, który nieustannie podważa ich wartość i prowadzi do poczucia wstydu.
Schemat ten zwykle kształtuje się w wyniku doświadczeń z dzieciństwa, gdzie krytyka, odrzucenie lub nadmierna kontrola były codziennością. Osoby z tym schematem często pochodzą z rodzin, gdzie stawiano niewykonalne standardy lub gdzie akceptacja była uzależniona od spełniania oczekiwań. Ich rodzice byli nadmiernie krytyczni, nieustannie porównywali dzieci z innymi, lub wyrażali rozczarowanie z powodu ich „niedoskonałości”.
W dorosłym życiu schemat wadliwości/wstydu może prowadzić do unikania sytuacji, które mogą wywołać poczucie wstydu, takich jak rywalizacja, intymność czy wyrażanie własnych opinii. Może to również skutkować perfekcjonizmem, nadmierną samokrytyką lub niską samooceną. W relacjach, osoby te mogą być nadmiernie uległe lub unikać bliskości z obawy przed odrzuceniem.
Praca nad tym schematem w terapii skupia się na rozpoznaniu i zrozumieniu korzeni tych przekonań, a także na budowaniu zdrowszej samooceny i akceptacji siebie. Ważne jest, aby nauczyć się odróżniać konstruktywną krytykę od wewnętrznego głosu, który nieustannie podważa i krytykuje. Celem w terapii jest również zwiększenie świadomości własnej wartości i osiągnięć.
Schemat izolacji społecznej / wyobcowania
Ten schemat odnosi się do głębokiego przekonania o byciu odseparowanym od reszty społeczeństwa, różnym lub odizolowanym. Osoby z tym schematem często czują, że nie pasują do żadnej grupy społecznej, są wyjątkowe w negatywnym sensie, lub że ich problemy są unikalne i niezrozumiałe dla innych. Prowadzi to do poczucia samotności i izolacji nawet w towarzystwie innych osób.
Przyczyn tego schematu należy szukać w doświadczeniach z dzieciństwa, gdzie mogło dojść do odrzucenia przez rówieśników, rodziców lub innych ważnych osób. Może to być także wynik wychowywania się w rodzinie, która była odizolowana społecznie lub miała znacząco inne wartości niż dominująca kultura. Często osoby te doświadczały też uczucia bycia niezrozumianymi lub ignorowanymi w swoich emocjonalnych potrzebach.
W dorosłym życiu, schemat izolacji społecznej może objawiać się w postaci trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji, poczucia wyobcowania w grupach społecznych, czy braku przynależności. Osoby te mogą unikać interakcji społecznych z obawy przed odrzuceniem lub niezrozumieniem, co może prowadzić do samotności i izolacji. W pracy i innych sytuacjach społecznych mogą czuć się nie na miejscu, mając trudności z wyrażaniem swoich myśli i uczuć.
Praca nad schematem izolacji społecznej w terapii koncentruje się na rozpoznawaniu i przekształcaniu przekonań dotyczących własnej odmienności i izolacji. Ważne jest, aby nauczyć się doceniać własne unikalne cechy, jednocześnie rozumiejąc, że nie uniemożliwiają one nawiązywania głębokich relacji z innymi. Terapia może obejmować budowanie umiejętności społecznych, rozwijanie empatii i zrozumienia dla innych, a także pracę nad własnym obrazem siebie. Kluczowe jest również odkrywanie i angażowanie się w grupowe aktywności, które odpowiadają indywidualnym zainteresowaniom i wartościom, co może pomóc w przełamywaniu barier izolacji.
Podsumowanie
Psychoterapia schematów oferuje skuteczne narzędzia do pracy nad głęboko zakorzenionymi schematami, które mogą wpływać na nasze życie. Jeśli rozpoznajesz w sobie opisane schematy i chcesz dokonać zmian, nasz gabinet oferuje profesjonalną pomoc. Zapraszamy do zapoznania się z naszą ofertą terapia schematów w Warszawie lub online, aby zacząć podróż ku lepszemu zrozumieniu siebie i budowaniu zdrowych relacji.
Źródła:
Klosko J., Young J., Program zmiany sposobu życia. Uwalnianie się z pułapek psychologicznych, Zielone Drzewo, 2012.
Klosko J., Young J., Weishaar M., Terapia schematów. Przewodnik praktyka, GPW, 2019.
