Deprywacja emocjonalna jest zjawiskiem, które może mieć dalekosiężne skutki dla zdrowia psychicznego i jakości życia. Brak odpowiedniego wsparcia emocjonalnego, czy to w dzieciństwie, czy w dorosłym życiu, może prowadzić do szeregu problemów psychicznych, takich jak powracające uczucie pustki, braku zrozumienia przez innych czy przekonanie o byciu nieważnym. W tym artykule przyjrzymy się bliżej, czym dokładnie jest deprywacja emocjonalna, jak powstaje, jakie są jej konsekwencje, a także jak można sobie z nią radzić. Celem jest nie tylko zwiększenie świadomości na temat tego ważnego zagadnienia, ale także dostarczenie praktycznych wskazówek, które mogą pomóc osobom doświadczającym deprywacji emocjonalnej w ich drodze do zdrowienia.
Czym jest deprywacja emocjonalna?
Deprywacja emocjonalna w ujęciu terapii schematów rozumiana jest jako głęboko zakorzenione przekonanie, że potrzeby emocjonalne danej osoby nie są istotne i nie zostaną zaspokojone przez innych. Osoby z tym schematem często doświadczają trzech głównych braków: bliskości i czułości, bycia wysłuchanym i zrozumianym, oraz wsparcia i pokierowania ku właściwym wyborom. Deprywacja emocjonalna może dotyczyć tylko jednej grupy potrzeb, ale często przejawia się w każdym z wymienionych obszarów.
Deprywacja emocjonalna może dotyczyć tylko jednego z wymienionych obszarów, ale zwykle obejmuje ich więcej.
Jak powstaje schemat deprywacji emocjonalnej?
Deprywacja emocjonalna może być wynikiem różnych okoliczności, takich jak wychowanie w środowisku, gdzie uczucia i emocje są ignorowane lub bagatelizowane. Niekoniecznie muszą być to celowe zaniedbania; często jest to efekt braku umiejętności wyrażania emocji przez bliskich, co prowadzi do długotrwałego uczucia samotności i niedocenienia. Dzieje się tak, gdy rodzice lub opiekunowie:
- nie poświęcają dziecku wystarczająco dużo czasu i uwagi, są zajęci pracą, własnymi problemami, opieką nad innym członkiem rodziny, co prowadzi do braku ciepła i zaangażowania w życie dziecka;
- nie okazują ciepła ani czułości – są fizycznie obecni, poświęcają dziecku czas, uwagę, ale pozostają emocjonalnie niedostępni. Ich dzieci mogą mieć zaspokojone wszystkie podstawowe potrzeby, ale odczuwać brak emocjonalnej więzi z rodzicem, czułego dotyku;
- umniejszają lub negują przeżycia dziecka, mówiąc np. „przesadzasz”, “jak dorośniesz to zobaczysz, czym są prawdziwe problemy” czy „inni mają gorzej i nie narzekają”;
- obwiniają dziecko w sytuacji, gdy to przeżywa trudności, zamiast wsparcia i pomocy dostarczając mu poczucia winy; często towarzyszą temu słowa: “sam jesteś sobie winien”, “jakbyś myślał, to by do tego nie doszło” itp.;
- nie wspierają dziecka w dokonywaniu wyborów i podejmowaniu decyzji, pozostawiając je samo sobie w ważnych życiowych kwestiach, np. wyborze szkoły, zajęć dodatkowych;
- swoim zachowaniem zmuszają dzieci do przejęcia roli opiekuna w rodzinie, przez co te stają się przedwcześnie dorosłe i odpowiedzialne, co wzmacnia w nich poczucie braku wsparcia i ochrony. Często dzieje się tak w rodzinach z uzależnieniem czy w takich, w których rodzice są niedojrzali emocjonalnie.
Wszystkie te czynniki mają wspólny mianownik: prowadzą do wewnętrznego przekonania, że prawdziwe potrzeby emocjonalne dziecka nie są ważne i nie zostaną zaspokojone, co skutkuje unikaniem bliskości lub jej roszczeniowym domaganiem się w dorosłym życiu
Deprywacja emocjonalna – skutki u dorosłych
Osoby, które doświadczyły schematu deprywacji, mogą wykazywać różne wzorce zachowań, takie jak poddanie się, unikanie, czy nadmierną kompensację.
Poddanie się schematowi objawia się trudnościami w wyrażaniu emocjonalnych potrzeb i skłonnością do ich ukrywania, co utrwala poczucie samotności i braku wsparcia. Osoby, które reagują w ten sposób, mogą również wybierać niedostępnych emocjonalnie partnerów i przyjaciół, którzy skupieni są głównie na własnych potrzebach. W rozmowach z nimi pełnią rolę słuchaczy, zadają pytania, ale niewiele mówią o sobie. Mogą też udawać silniejszych, niż są w rzeczywistości.
Wzorzec unikania prowadzi z kolei do samotności i izolacji, wynikającej z przekonania, że bliskie relacje i tak nie przyniosą oczekiwanego ciepła i zrozumienia. Osoby z tym typem reakcji mogą sprawiać wrażenie, jakby nie miały żadnych potrzeb w zakresie bliskości i utrzymywać jedynie powierzchowne relacje o określonej funkcji.
Niektóre osoby reagują na deprywację również nadmierną kompensacją, czyli przesadnymi wymaganiami wobec innych i złością, gdy te oczekiwania nie są spełnione. Osoby, które przeżywają deprywację emocjonalną w ten sposób, mogą być nadmiernie roszczeniowe, “zalewające” swoimi potrzebami i narzekaniem, co często prowadzi do konfliktów w relacjach.
Jak radzić sobie z deprywacją emocjonalną i co można dzięki temu zyskać?
Poprawa stanu osób doświadczających deprywacji emocjonalnej jest możliwa m.in. dzięki terapii schematów, która jest skutecznym sposobem na pracę z utrwalonymi, nieadaptacyjnymi przekonaniami na swój temat. Psychoterapueta towarzyszy w niej pacjentowi przez kilka kluczowych etapów, jakimi są:
- uświadomienie sobie własnych potrzeb emocjonalnych – ważne jest, aby odczuć, że posiadamy potrzebę bliskości, wsparcia, bycia wysłuchanymi i zrozumianymi. Dla niektórych osób droga do ich ponownego poczucia może być długa;
- akceptacja tych potrzeb – należy przyjąć, że potrzeby emocjonalne są naturalne i właściwe. Każdy człowiek zasługuje na bycie kochanym, rozumianym i zaopiekowanym, każdy odczuwa w tym zakresie potrzeby – to część bycia człowiekiem, zarówno w dzieciństwie, jak i dorosłości;
- komunikowanie potrzeb w odpowiedni sposób – zamiast oczekiwać, że inni domyślą się naszych potrzeb, albo całkowicie porzucać pragnienie ich spełnienia, ważne jest, aby nauczyć się je otwarcie i czytelnie komunikować. Równie istotne jest zwrócenie uwagi na to, jakie osoby wybieramy na partnerów czy przyjaciół, czy są oni ciepli i empatyczni.
Jednym z czynników leczących podczas psychoterapii jest relacja z psychoterapuetą. Staje się ona modelem do naśladowania w codziennym życiu. To tzw. korekcyjne doświadczenie emocjonalne, które pomaga pacjentom w nawiązywaniu zdrowszych relacji również poza terapią. Dzięki takiemu doświadczeniu są oni często po raz pierwszy w życiu nawiązać przyjaźnie lub związki romantyczne, w których mają przestrzeń na wzajemne zrozumienie, ciepło, czułość i wsparcie.
Zachęcamy do skorzystania z tej formy wsparcia, aby zacząć drogę do głębszego zrozumienia siebie i odkrycia nowej jakości życia. W naszym gabinecie można skorzystać z psychoterapii schematów stacjonarnie lub w ramach terapii online.
Źródła:
Klosko J., Young J., Weishaar M., Terapia schematów. Przewodnik praktyka, GPW 2019.
