Wyobraź sobie, że Twój umysł ma wbudowany system alarmowy, który włącza się, gdy doświadczasz czegoś naprawdę trudnego i bolesnego. Taki mechanizm to właśnie dysocjacja – sposób, w jaki umysł próbuje nas chronić, odciągając od zbyt intensywnych uczuć czy wspomnień. To trochę jak automatyczne odłączanie się od rzeczy, które są zbyt przytłaczające, aby sobie z nimi poradzić.
Chociaż dysocjacja jest mechanizmem obronnym, nie zawsze jest to doświadczenie pozytywne. Może ona prowadzić do uczucia dezorientacji, oderwania od rzeczywistości, a nawet utraty pamięci, co niekorzystnie wpływa na codzienne życie. W tym artykule wyjaśnimy, w jaki sposób dysocjacja emocjonalna pomaga przetrwać trudne doświadczenia, jednocześnie stając się przeszkodą w pełnym i zdrowym życiu. Przedstawimy również sposoby radzenia sobie z tym zaburzeniem.
Czym są zaburzenia dysocjacyjne?
Dysocjacja to zjawisko, które można porównać do chwilowego 'odłączenia’ umysłu od aktualnych przeżyć, zwłaszcza gdy są one zbyt intensywne czy bolesne. W takich momentach świadomość, pamięć, a nawet poczucie tożsamości mogą ulec tymczasowej zmianie. Istnieje kilka form i poziomów dysocjacji – od krótkotrwałego 'zamyślenia’, poprzez poczucie oderwania od własnego ciała (depersonalizacja), aż do bardziej złożonych stanów, jak np. amnezja dysocjacyjna, gdzie tracimy pamięć o ważnych osobistych doświadczeniach.
Przyczyny dysocjacji są różnorodne, ale najczęściej wiążą się z doświadczeniem silnego stresu lub traumy. Może to być pojedyncze, intensywne wydarzenie, jak wypadek, lub długotrwałe, trudne doświadczenia, takie jak przemoc czy zaniedbanie w dzieciństwie. Często dysocjacja jest mechanizmem obronnym, który umożliwia psychiczne przetrwanie w sytuacjach, które inaczej byłyby nie do zniesienia. Na przykład, osoba będąca świadkiem wypadku drogowego może na chwilę 'stracić kontakt’ z otoczeniem, czując się jakby oglądała wszystko z oddali. Podobnie, ktoś kto przeżył przemoc domową w dzieciństwie, może w dorosłym życiu doświadczać momentów, gdy jego umysł 'odłącza się’ podczas stresujących sytuacji, nawet jeśli te są obiektywnie mniej groźne. To pokazuje, jak dysocjacja może być próbą ochrony przed powtórzeniem traumatycznego doświadczenia.
Osoby, które doświadczyły traumy, zwłaszcza w młodym wieku, są bardziej narażone na zaburzenia dysocjacyjne. Ważne jest, aby zrozumieć, że dysocjacja nie jest wyborem czy słabością, lecz naturalną reakcją na ekstremalny stres. Mimo że dysocjacja może być początkowo pomocna w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami, z czasem może stać się przeszkodą w normalnym funkcjonowaniu, co podkreśla znaczenie świadomości i właściwej opieki terapeutycznej.
Rozpoznawanie i objawy dysocjacji
Rozpoznanie tego, że doświadczamy dysocjacji może być wyzwaniem, ponieważ jej objawy często są subtelne i łatwe do przeoczenia. Główne znaki ostrzegawcze mogą obejmować chwilowe zamyślanie lub odłączanie się od rzeczywistości, poczucie utraty czasu – momenty lub nawet całe godziny mogą wydawać się jakby 'wyparowały’, a także trudności z pamiętaniem ważnych osobistych informacji. Często osoby doświadczające dysocjacji mogą czuć się oderwane od własnych emocji i ciała, jakby obserwowały siebie z zewnątrz (depersonalizacja) lub doświadczały świata wokół siebie jako nierzeczywistego lub zamglonego (derealizacja).
Objawy mogą przyjmować również bardziej widoczne formy, takie jak dysocjacyjne zaburzenia ruchu, czyli np. niekontrolowane drgawki czy nagłe paraliże, które mogą być mylone z problemami neurologicznymi. Dysocjacyjne znieczulenie i utrata czucia to inny przykład, gdzie osoba może nie odczuwać bólu lub innych bodźców fizycznych, co może prowadzić do niezauważania obrażeń ciała.
Rozpoznanie dysocjacji u siebie lub bliskich wymaga uwagi na takie momenty, gdy ktoś wydaje się nieobecny, ma trudności z koncentracją, lub nie pamięta wydarzeń z niedawnej przeszłości. Może to być szczególnie zauważalne po stresujących wydarzeniach, nawet jeśli wydają się one mało znaczące.
Jak objawy zaburzeń dysocjacyjnych mogą wpływać na życie?
Nierozpoznana i nieleczona dysocjacja może prowadzić do długoterminowych skutków, takich jak chroniczne problemy z pamięcią, trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji, co wynika z niemożności prawidłowego przetwarzania i integrowania doświadczeń. Może także utrudniać skuteczne radzenie sobie ze stresem i przetwarzanie przeszłych doświadczeń.
Osoby cierpiące na zaburzenia dysocjacyjne często doświadczają też różnych objawów somatycznych, takich jak bóle głowy czy chroniczne zmęczenie, które utrudniają codzienne funkcjonowanie. Jeśli objawy utrzymują się dłużej, może to zwiększać ryzyko zaburzeń psychicznych, takich jak depresja czy lęk, oraz wpływać na ogólną jakość życia. Dlatego tak ważne jest, by osoby doświadczające takich objawów szukały wsparcia i profesjonalnej pomocy, która może pomóc w radzeniu sobie z dysocjacją i jej skutkami.
Leczenie zaburzeń dysocjacyjnych
W leczeniu dysocjacji stosuje się różne formy terapii, każda z nich dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta. Jedną z najbardziej skutecznych metod jest terapia skoncentrowana na traumie, która pomaga w rozumieniu i przetwarzaniu traumatycznych doświadczeń leżących u podstaw dysocjacji. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) również może być użyteczna, pomagając w identyfikacji i zmianie negatywnych wzorców myślenia, które mogą podtrzymywać dysocjacyjne doświadczenia.
Równie ważne jest wsparcie społeczne i budowanie bezpiecznego środowiska, które umożliwiają pacjentom otwarte wyrażanie swoich uczuć i doświadczeń. Grupy wsparcia, zarówno online, jak i stacjonarne, mogą zapewnić poczucie wspólnoty i zrozumienia. W niektórych przypadkach, może być również korzystna terapia rodzinna lub partnerska, aby zwiększyć wsparcie bliskich osób i poprawić komunikację w relacjach. W procesie leczenia kluczowe jest indywidualne podejście, mające na uwadze unikalne doświadczenia i potrzeby każdej osoby cierpiącej na dysocjację.
Życie z dysocjacją: porady i strategie
Życie z dysocjacją wymaga świadomego podejścia i zastosowania praktycznych strategii, które pomogą w codziennym funkcjonowaniu. Kluczowe jest regularne praktykowanie samoopieki, co obejmuje zarówno dbanie o ciało, jak i umysł. Techniki relaksacyjne, takie jak medytacja, głębokie oddychanie czy joga, mogą być niezwykle pomocne w zarządzaniu stresem i utrzymaniu większej obecności w chwili obecnej. Ponadto, uważność (mindfulness) i techniki zwiększające świadomość ciała mogą pomóc w rozpoznawaniu i kontrolowaniu momentów dysocjacji.
Prowadzenie dziennika, w którym zapisuje się swoje myśli i uczucia, może również pomóc w identyfikacji wzorców i okoliczności prowokujących dysocjację. Utrzymywanie zdrowej rutyny, w tym regularnego snu i zbilansowanej diety, również odgrywa ważną rolę w zachowaniu równowagi psychicznej.
Ważne jest również, aby mieć świadomość, kiedy potrzebna jest profesjonalna pomoc. Jeżeli dysocjacja zaczyna znacząco wpływać na życie codzienne, utrudniając funkcjonowanie w pracy, w relacjach czy w innych ważnych aspektach życia, warto poszukać wsparcia specjalisty. Psychoterapeuta specjalizujący się w leczeniu traum może pomóc w zrozumieniu przyczyn dysocjacji i opracowaniu skuteczniejszych strategii radzenia sobie z nią.
Pamiętaj, że poszukiwanie profesjonalnej pomocy nie jest oznaką słabości, lecz ważnym krokiem w kierunku lepszego zdrowia i samopoczucia.
Źródła:
Boon S., Steele K.,Van der Hart O., Zaburzenia dysocjacyjne po traumie. Trening umiejętności. Podręcznik pacjenta i terapeuty, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2019.
Zdankiewicz-Ścigała E., Aleksytymia i dysocjacja jako podstawowe czynniki zjawisk potraumatycznych, Wydawnictwo naukowe SCHOLAR, 2021.
