Trauma to nie tylko bolesne doświadczenie, ale także cień, który może rzucać się na nasze życie przez lata. Niezależnie od tego, czy wynika z jednorazowego zdarzenia, czy z powtarzających się, silnie stresujących sytuacji, jej skutki mogą być głębokie i długotrwałe. Chociaż trauma jest często kojarzona z emocjonalnym cierpieniem, jej wpływ rozciąga się na ciało, mózg, zdrowie psychiczne i nasze relacje. Zrozumienie tych skutków jest kluczem do wsparcia tych, którzy zmagają się z jej konsekwencjami.
Fizyczne objawy traumy
Kiedy doświadczamy zdarzenia traumatycznego, nasz organizm reaguje na zaistniałą sytuację w sposób ochronny. Ta naturalna reakcja jest kluczowa dla przetrwania w obliczu bezpośredniego zagrożenia. Jeśli jednak utrzymuje się zbyt długo, może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych.
Wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że trauma ma nie tylko psychiczne, ale także somatyczne konsekwencje. Objawy somatyczne to fizyczne symptomy, które są bezpośrednio połączone z doświadczeniem traumy. Mogą to być:
- zaburzenia snu, bezsenność, koszmary nocne,
- bóle głowy,
- ucisk w klatce piersiowej, duszności,
- chroniczne bóle różnych części ciała,
- nadmierne napięcie mięśniowe,
- przewlekłe zmęczenie.
To jednak nie wszystko – wiele schorzeń o niejasnym pochodzeniu może mieć źródło właśnie w przebytym urazie.
Podczas gdy niektóre objawy mogą pojawić się tuż po jej przeżyciu, inne mogą rozwijać się stopniowo, czasami nawet lata po zdarzeniu.
Wpływ na funkcjonowanie mózgu – jak trauma zmienia myślenie i podejmowanie decyzji
Wpływ przeżytej traumy na układ nerwowy jest widoczny m.in. podczas badań z użyciem rezonansu magnetycznego. Traumatyczne zdarzenia mogą prowadzić do zmian w obszarach odpowiedzialnych za reakcje emocjonalne, pamięć i regulację stresu.
Wśród najbardziej dotkniętych obszarów znajduje się kora przedczołowa, która odgrywa ważną rolę w procesach decyzyjnych, ocenie zagrożenia, planowaniu i kontrolowaniu impulsów. Trauma powoduje upośledzenie tych zdolności.
Badania wskazują również na zmniejszenie objętości hipokampa u osób, które przeżyły traumatyczne zdarzenia. Hipokamp odpowiada za procesy pamięciowe, a jego uszkodzenie może prowadzić do problemów z odtwarzaniem i tworzeniem nowych wspomnień, a także zapamiętywaniem i uczeniem się nowych rzeczy.
Kolejnym obszarem, który ulega zmianom, jest ciało migdałowate – centralna część układu limbicznego odpowiedzialna za reakcje emocjonalne, zwłaszcza lęk. Zwiększona aktywność w tym obszarze może prowadzić do nadmiernej reaktywności emocjonalnej, a także trudności w regulacji emocji.
Oprócz tych strukturalnych zmian, często dochodzi do zaburzenia poziomu różnych neuroprzekaźników, takich jak serotonina czy noradrenalina. Zmiany te mogą być odpowiedzialne za zmiany nastroju, trudności w koncentracji czy nadmierną pobudliwość.
Szczególnie silny wpływ ma tutaj trauma dziecięca – doświadczenie traumy, zwłaszcza długotrwałej, w okresie dzieciństwa może zaburzać rozwój mózgu, prowadzić do anatomicznych zmian i wpływać na funkcjonowanie dorosłego człowieka.
Wpływ traumy na psychikę
Jednym z najbardziej znanych zaburzeń psychicznych wywołanych przez traumę jest zespół stresu pourazowego (PTSD) lub złożony zespół stresu pourazowego (cPTSD). Charakteryzuje się on nawracającymi wspomnieniami traumatycznego zdarzenia, unikaniem sytuacji przypominających o tym zdarzeniu oraz nadmierną czujnością. Często bodziec, który dla innych jest neutralny, dla osoby z PTSD staje się stresowy, wywołując silną reakcję.
Zaburzenia lękowe i depresja to kolejne poważne zaburzenia, które mogą rozwinąć się po doświadczeniu traumy. Ich wpływ na codzienne funkcjonowanie jest bardzo negatywny: wielu ludzi odczuwa bezradność, brak motywacji, ich poczucie własnej wartości jest nadszarpnięte, a to z kolei może prowadzić do patologicznego poczucia winy i zaburzeń zachowania.
Mechanizmy obronne, które organizm rozwija, by radzić sobie z traumą, mogą w dłuższej perspektywie stać się źródłem problemów. Na przykład unikanie sytuacji przypominających o traumie może prowadzić do izolacji społecznej, a nadużywanie substancji psychoaktywnych, by radzić sobie ze stresem, może skutkować rozwinięciem uzależnienia.
Jak doświadczenie traumy wpływa funkcjonowanie człowieka w relacjach?
Trauma oddziałuje nie tylko na psychikę i ciało, ale może mieć negatywny wpływ również na jakość relacji interpersonalnych. Osoby z traumą często mają trudności w budowaniu i podtrzymywaniu zdrowych relacji z innymi, nie tylko z członkami rodziny, ale także z przyjaciółmi czy partnerami.
Traumatyczne doświadczenia często prowadzą do uczucia izolacji lub przekonania, że nikt nie jest w stanie zrozumieć przez co się przechodzi. To może skutkować wycofaniem się z kontaktów społecznych i unikaniem bliskości. W efekcie relacje z otoczeniem mogą stać się napięte, pełne sporów.
Takie osoby mogą przejawiać zachowania obronne, które służyły im jako mechanizmy radzenia sobie w sytuacji traumatycznej. Ich reakcje, które były niezbędne w chwilach zagrożenia, w codziennych sytuacjach mogą być nieadekwatne, prowadząc do konfliktów i niezrozumienia ze strony innych.
Dla członków rodziny lub partnerów osoby z traumą, obserwowanie jej bólu i cierpienia, a także próby pomocy, mogą być źródłem frustracji i poczucia bezradności. Mogą oni czuć, że nie są w stanie dostarczyć odpowiedniego wsparcia lub nie rozumieją pełnego zakresu doświadczenia bliskiej osoby.
Współpraca z terapeutami i specjalistami w zakresie traumy pomaga w przetwarzaniu tych doświadczeń. Zrozumienie wpływu traumy na relacje pozwala na budowanie zdrowszych, bardziej wspierających więzi między osobami dotkniętymi traumą a ich bliskimi. Warto pamiętać, że trauma dotyczy nie tylko jednostki, ale też całego jej otoczenia.
Leczenie traumy pomaga przepracować jej skutki
Badania naukowe potwierdzają wysoką skuteczność psychoterapii w leczeniu traumy. Jednym z głównych celów terapii takich jak EMDR czy Brainspotting jest złagodzenie objawów traumy, które mają wpływ na zdrowie psychiczne i utrudniają powrót do normalnego funkcjonowania. Z kolei metody takie jak psychoterapia poznawczo-behawioralna pomagają pacjentom zidentyfikować i zakwestionować negatywne wzorce myśli i zachowań, które powstały w wyniku traumy. Dzięki temu pacjenci uczą się nowych, bardziej adekwatnych i zdrowych strategii radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami.
W procesie leczenia kluczowe jest tworzenie bezpiecznego środowiska, w którym osoby z traumą mogą otwarcie, często po raz pierwszy mówić o swoich doświadczeniach, uczuciach i myślach. Wspierające podejście psychoterpauty pozwala pacjentowi na stopniowe odbudowywanie zaufania do siebie i innych, co jest jednym z ważniejszych kroków ku zdrowiu.
Terapia prowadzona przez doświadczonych psychotraumatologów może prowadzić do tzw. potraumatycznego wzrostu. Pacjenci odnajdują nowe znaczenie w swoich doświadczeniach, nabierają psychicznej odporności i rozwijają głębsze relacje interpersonalne. To dowód na to, że trauma, mimo swoich dewastujących skutków, może również prowadzić do pozytywnych zmian w życiu człowieka. Odbudowywanie siebie nie musi oznaczać jedynie powrotu do stanu sprzed traumatycznego wydarzenia – może także otworzyć drogę do głębszego zrozumienia siebie i odnalezienia nieznanych wcześniej zasobów psychicznych.
Źródła:
- Jośko-Ochojska J., W przestrzeni stresu i lęku. Medyczne i społeczne aspekty traumy, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, 2016.
- Ogińska-Bulik N., Pozytywne skutki doświadczeń traumatycznych, czyli kiedy łzy zamieniają się w perły, Wydawnictwo Difin, 2013.
- Van der Kolk B., Strach ucieleśniony. Mózg, umysł i ciało w terapii traumy, Czarna Owca, 2018.
